Lem lép hạt, hạt không chắc

Lem lép hạt, hạt không chắc là một trong những vấn đề thường gặp ở giai đoạn trổ bông, thụ phấn, vào chắc và chín của cây lúa. Ruộng có thể nhìn khá tốt ở giai đoạn đẻ nhánh, làm đòng, trổ bông nhưng đến cuối vụ lại xuất hiện nhiều hạt lép, hạt lửng, hạt lem màu, bông không cúi, hạt vào chắc kém và năng suất thực thu thấp hơn kỳ vọng.

Vấn đề này thường không do một nguyên nhân đơn lẻ. Lem lép hạt có thể liên quan đến thời tiết bất lợi lúc trổ, mưa ẩm kéo dài, bệnh hạt, đạo ôn cổ bông, bọ xít hôi, nhện gié, rầy nâu, sâu đục thân, thiếu nước sau trổ, thiếu Kali – Magie – Silic, lá đòng bị hư, cây suy rễ, bón thừa Đạm, ruộng xanh mềm, đổ ngã hoặc thu hoạch không đúng thời điểm.

Bài viết này giúp nhận biết tình trạng lem lép hạt, hạt không chắc trên lúa, phân tích nguyên nhân thường gặp và hướng dẫn quy trình kiểm tra – xử lý theo thực tế ngoài đồng để giảm lép lửng, bảo vệ lá đòng, giữ nước hợp lý, hạn chế sâu bệnh hại bông và giúp hạt vào chắc tốt hơn.

Lem lép hạt, hạt không chắc trên lúa là gì?

Lem lép hạt là tình trạng hạt lúa bị lép, lửng, không đầy hoặc bị đổi màu bất thường trên vỏ trấu. Hạt có thể không có gạo bên trong, có gạo nhưng không đầy, hoặc bị lem nâu, đen, xám, làm giảm năng suất và chất lượng hạt.

Hạt không chắc là tình trạng hạt đã hình thành nhưng không tích lũy đủ tinh bột, hạt nhẹ, lửng, bóp thấy mềm hoặc khi xay xát cho tỷ lệ gạo thấp.

Có thể hiểu đơn giản:

Cần phân biệt rõ: hạt lép do thụ phấn kém thường khó sửa sau khi đã xảy ra; còn hạt lửng do nuôi hạt kém có thể giảm thiệt hại nếu phát hiện sớm và giữ cây khỏe trong giai đoạn vào chắc.

Vì sao cần xử lý sớm lem lép hạt, hạt không chắc?

Lem lép hạt ảnh hưởng trực tiếp đến năng suất thực thu. Một ruộng có nhiều bông nhưng tỷ lệ hạt chắc thấp vẫn có thể cho năng suất kém. Ngoài ra, hạt lem màu, hạt lửng, hạt nứt hoặc hạt không đồng đều còn làm giảm chất lượng thương phẩm và tỷ lệ gạo sau xay xát.

Cần xử lý sớm vì:

Giúp bảo vệ quá trình trổ bông, thụ phấn. Giảm tỷ lệ hạt lép do thời tiết và sâu bệnh. Bảo vệ lá đòng để nuôi hạt sau trổ. Giữ nước hợp lý giúp hạt vào chắc. Hạn chế bọ xít hôi chích hút hạt non. Hạn chế rầy nâu làm cây suy cuối vụ. Giảm bệnh hạt, lem hạt trong điều kiện mưa ẩm. Hạn chế đổ ngã làm hạt lem, nảy mầm, khó thu hoạch. Giúp ruộng chín đều hơn. Tăng chất lượng hạt sau thu hoạch.

Điểm quan trọng là lem lép hạt phải được phòng từ trước và trong giai đoạn trổ. Nếu đợi đến khi lúa đã chín mới thấy hạt lép nhiều thì khả năng can thiệp gần như không còn.

Dấu hiệu nhận biết lem lép hạt, hạt không chắc

Dấu hiệu trên bông lúa

Bông không cúi rõ dù đã sau trổ. Bông có nhiều hạt lép. Hạt ở cuối bông lép nhiều. Hạt ở giữa bông không đầy. Bông có màu không sáng. Một số bông bạc trắng. Bông trổ không đều. Bông bị lem, hạt đổi màu sớm. Bông bị chích hút, hạt có vết chấm. Bông bị nghẹn, trổ kẹt hoặc không thoát hoàn toàn.

Dấu hiệu trên hạt

Hạt rỗng, bóp không có nhân. Hạt có nhân nhưng nhỏ, lửng. Hạt nhẹ hơn bình thường. Vỏ trấu có vết nâu, đen, xám. Hạt có màu không đồng đều. Hạt dễ bị nứt hoặc chất lượng xay xát kém. Hạt không chuyển chắc đều. Hạt ở các khu ruộng khác nhau chín lệch rõ.

Dấu hiệu trên cây

Lá đòng vàng hoặc cháy sớm. Lá trên bị sâu cuốn, bệnh hoặc cháy mép. Cây suy nhanh sau trổ. Cây bị rầy nâu làm vàng chòm. Cây đổ ngã khi hạt đang vào chắc. Thân mềm, gốc yếu. Rễ yếu, cây xuống màu nhanh. Ruộng xanh mềm kéo dài do Đạm muộn.

Dấu hiệu trên ruộng

Ruộng trổ gặp mưa kéo dài. Ruộng thiếu nước sau trổ. Ruộng có bọ xít hôi trên bông. Ruộng có rầy nâu ở gốc. Có bệnh đạo ôn cổ bông. Có sâu đục thân gây bông bạc. Có lem hạt sau thời tiết ẩm. Vùng trũng, vùng rậm, vùng đổ ngã bị lem lép nặng hơn. Ruộng chín không đều, có chỗ xanh muộn, chỗ chín sớm. Phân biệt các dạng lép và hạt không chắc

Phân biệt đúng dạng lép giúp xác định nguyên nhân. Không nên xử lý mọi trường hợp bằng một loại phân hoặc một loại thuốc.

Nguyên nhân làm lem lép hạt, hạt không chắc trên lúa

Thời tiết bất lợi khi lúa trổ bông

Giai đoạn trổ bông và thụ phấn rất nhạy cảm. Mưa lớn, gió mạnh, nắng nóng, lạnh hoặc ẩm độ cao kéo dài đều có thể ảnh hưởng đến quá trình thụ phấn và làm tăng tỷ lệ lép.

Dấu hiệu

Lúa trổ đúng đợt mưa kéo dài. Bông trổ không đều. Hạt lép nhiều trên ruộng trổ gặp thời tiết xấu. Bông không sáng sau trổ. Lem hạt tăng sau mưa ẩm. Tỷ lệ lép cao dù ruộng trước đó phát triển khá tốt. Ruộng có đạo ôn cổ bông hoặc bệnh hạt đi kèm.

Hướng xử lý

Giữ nước ổn định khi lúa chuẩn bị trổ và đang trổ. Không bón Đạm mạnh trước hoặc trong trổ. Theo dõi bệnh cổ bông và lem lép hạt trong điều kiện ẩm. Hạn chế phun xịt tùy tiện khi lúa đang phơi màu. Vụ sau chọn thời vụ để hạn chế trổ vào thời điểm mưa, lạnh hoặc nắng nóng bất lợi nếu có thể.

Thời tiết không thể điều khiển, nhưng có thể giảm rủi ro bằng lịch thời vụ, ruộng khỏe, lá đòng tốt và phòng bệnh đúng thời điểm.

Đạo ôn cổ bông

Đạo ôn cổ bông là nguyên nhân nguy hiểm gây lép hạt và bông bạc. Khi cổ bông bị bệnh, dinh dưỡng không vận chuyển tốt lên bông, làm bông lép hoặc không vào chắc.

Dấu hiệu

Cổ bông thâm nâu hoặc đen. Bông bạc từng phần hoặc cả bông. Hạt lép nhiều. Bông không cúi. Ruộng có đạo ôn lá trước trổ. Bệnh nặng hơn khi trổ gặp mưa, sương, ẩm. Giống dễ nhiễm bị nặng hơn. Ruộng xanh rậm, thừa Đạm có nguy cơ cao.

Hướng xử lý

Theo dõi đạo ôn lá trước trổ. Không bón Đạm mạnh khi ruộng có nguy cơ đạo ôn. Bảo vệ cổ bông đúng thời điểm nếu ruộng có nguy cơ cao. Phân biệt với bông bạc do sâu đục thân. Khi bông đã bạc nặng, khả năng phục hồi thấp; cần tập trung bảo vệ phần ruộng còn khỏe. Vụ sau chọn giống và thời vụ phù hợp, bón phân cân đối hơn.

Sâu đục thân gây bông bạc

Sâu đục thân gây hại trong thân hoặc đòng. Nếu gây hại ở giai đoạn làm đòng – trổ, bông có thể bị bạc, không vào hạt.

Dấu hiệu

Bông bạc trắng. Kéo nhẹ bông hoặc dảnh bị hại thấy dễ tuột. Thân có lỗ đục. Bên trong thân có phân sâu hoặc sâu non. Trước trổ có thể đã có héo dảnh. Bông bị hại rải rác hoặc theo chòm. Dễ nhầm với đạo ôn cổ bông nếu không kiểm tra thân.

Hướng xử lý

Theo dõi ổ trứng và héo dảnh từ giai đoạn làm đòng. Xử lý đúng lứa sâu khi sâu còn dễ tác động. Không chờ đến khi bông bạc nhiều mới xử lý. Phân biệt bông bạc do sâu đục thân với đạo ôn cổ bông. Vệ sinh đồng ruộng, lúa chét và tàn dư sau thu hoạch để giảm nguồn sâu.

Bông đã bạc do sâu đục thân thường khó phục hồi. Quản lý phải bắt đầu trước khi sâu chui sâu vào thân.

Bọ xít hôi chích hút hạt non

Bọ xít hôi gây hại từ giai đoạn lúa trổ đến chín sữa. Chúng chích hút hạt non làm hạt lép, lửng, đổi màu và giảm chất lượng hạt.

Dấu hiệu

Có bọ xít trên bông lúa. Bọ tập trung nhiều ở bờ ruộng, vùng trổ sớm hoặc trổ muộn. Hạt có vết chích nhỏ. Hạt lửng, lép hoặc đổi màu. Hạt chín không đều. Ruộng trổ không đều thường bị kéo dài thời gian gây hại. Cỏ bờ, cỏ mương nhiều làm bọ có nơi trú.

Hướng xử lý

Kiểm tra bông vào giai đoạn trổ – chín sữa. Theo dõi vùng bờ và vùng trổ lệch. Dọn cỏ bờ, cỏ mương. Xử lý khi mật số cao theo khuyến cáo kỹ thuật. Tránh phun tùy tiện khi lúa đang phơi màu rộ nếu không đúng thời điểm. Vụ sau quản lý cỏ bờ và thời vụ để giảm áp lực.

Lem lép hạt do bệnh hạt và điều kiện ẩm

Lem lép hạt thường phát sinh mạnh khi lúa trổ gặp mưa ẩm, ruộng rậm, bón thừa Đạm, giống mẫn cảm hoặc có côn trùng chích hút đi kèm.

Dấu hiệu

Vỏ trấu có vết nâu, đen, xám. Bông không sáng. Hạt đổi màu sớm. Hạt lép, lửng nhiều. Bệnh nặng ở ruộng trổ gặp mưa kéo dài. Ruộng rậm, xanh mềm bị nặng hơn. Có bọ xít hôi hoặc nhện gié đi kèm. Hạt sau thu hoạch chất lượng thấp.

Hướng xử lý

Theo dõi thời tiết giai đoạn trổ. Không bón thừa Đạm. Giữ ruộng thông thoáng từ các giai đoạn trước. Quản lý bọ xít hôi, nhện gié và sâu bệnh hại bông. Nếu ruộng có nguy cơ cao, bảo vệ bông đúng thời điểm theo khuyến cáo. Không phun muộn sát thu hoạch khi không còn hiệu quả và không đảm bảo thời gian cách ly.

Lem lép hạt thường là vấn đề tổng hợp, không chỉ do một loại nấm hoặc một nguyên nhân duy nhất.

Thiếu nước sau trổ, rút nước quá sớm

Sau trổ, cây lúa vẫn cần nước để vận chuyển dinh dưỡng vào hạt. Nếu ruộng thiếu nước khi hạt đang chín sữa – chín sáp, hạt dễ lửng và không chắc.

Dấu hiệu

Ruộng khô sớm sau trổ. Đất nứt khi hạt còn non. Lá đòng vàng nhanh. Hạt lửng nhiều. Bông không cúi rõ. Cây chín ép. Vùng cao, thiếu nước bị nặng hơn. Hạt nhẹ và chất lượng xay xát kém.

Hướng xử lý

Không rút nước quá sớm sau trổ. Giữ nước hợp lý trong giai đoạn hạt non, chín sữa. Bổ sung nước nếu ruộng khô khi hạt chưa chắc. Rút nước khi hạt đã vào chắc và chuẩn bị thu hoạch. Điều chỉnh theo chân ruộng cao – thấp. Vụ sau quản lý nước cuối vụ sát hơn.

Rút nước đúng lúc giúp thu hoạch thuận lợi; rút quá sớm lại làm hạt không kịp vào chắc.

Lá đòng bị sâu bệnh hoặc cháy sớm

Lá đòng là nguồn quang hợp quan trọng để nuôi hạt. Nếu lá đòng bị sâu cuốn lá, đạo ôn, khô vằn, cháy bìa lá, thiếu Kali, thiếu Magie hoặc cháy do phun thuốc, hạt sẽ vào chắc kém.

Dấu hiệu

Lá đòng bị cuốn, bị ăn trắng. Lá đòng có vết đạo ôn. Lá đòng cháy mép, cháy chóp. Khô vằn lan lên lá trên. Lá đòng vàng nhanh sau trổ. Hạt lửng nhiều. Bông không cúi đều. Ruộng có sâu bệnh lá trước và trong trổ.

Hướng xử lý

Bảo vệ lá đòng từ giai đoạn làm đòng. Theo dõi sâu cuốn lá, đạo ôn, khô vằn, cháy bìa lá. Không phun nồng độ cao làm cháy lá. Cân đối Kali, Magie, Silic. Giữ nước ổn định để lá không xuống quá nhanh. Sau khi lá đòng đã hư nặng, khả năng phục hồi năng suất bị hạn chế; cần bảo vệ phần lá còn lại.

Thiếu Kali, Magie, Silic trong giai đoạn nuôi hạt

Kali, Magie và Silic có vai trò quan trọng trong việc giữ lá khỏe, vận chuyển dinh dưỡng, làm thân cứng và hỗ trợ hạt vào chắc.

Dấu hiệu thiếu Kali

Mép lá cháy. Lá nhanh xuống màu. Thân yếu. Hạt vào chắc kém. Cây dễ đổ ngã. Hạt lửng nhiều.

Dấu hiệu thiếu Magie

Lá nhạt màu. Khả năng quang hợp giảm. Lá nhanh già. Cây nuôi hạt kém.

Dấu hiệu thiếu Silic

Thân mềm. Lá dễ nằm. Cây dễ đổ ngã. Ruộng xanh nhưng không chắc cây.

Hướng xử lý

Cân đối Kali từ đẻ nhánh, làm đòng đến vào chắc. Chú ý Magie khi lá nhạt, lá nhanh xuống. Bổ sung Silic trong chương trình chăm sóc nếu ruộng hay đổ ngã, xanh mềm. Không đợi đến khi hạt đã lửng mới can thiệp mạnh. Ghi nhận ruộng thiếu để điều chỉnh vụ sau.

Dinh dưỡng nuôi hạt cần chuẩn bị từ trước. Giai đoạn cuối vụ không nên bón dồn hoặc can thiệp mạnh.

Thừa Đạm, bón Đạm muộn

Thừa Đạm hoặc bón Đạm muộn làm ruộng xanh mềm, trổ kéo dài, sâu bệnh tăng, lem lép hạt tăng và chín không đều.

Dấu hiệu

Ruộng xanh đậm, lá mềm. Lúa trổ không gọn. Chín không đều. Sâu cuốn lá, rầy nâu, đạo ôn, khô vằn dễ tăng. Hạt lem nhiều trong điều kiện ẩm. Cây dễ đổ ngã. Hạt vào chắc không đồng đều. Cuối vụ ruộng còn xanh nhưng hạt không chắc tương xứng.

Hướng xử lý

Không bón Đạm muộn khi lúa làm đòng, trổ, vào chắc nếu không có nhu cầu rõ. Cân đối Đạm với Kali, Silic, Magie. Giữ ruộng không quá xanh mềm trước trổ. Theo dõi sâu bệnh trên ruộng xanh rậm. Vụ sau điều chỉnh thời điểm và lượng Đạm.

Ruộng xanh kéo dài không phải lúc nào cũng tốt. Điều quan trọng là hạt chắc và chín đều.

Rầy nâu làm cây suy sau trổ

Rầy nâu giai đoạn sau trổ – vào chắc có thể làm cây vàng chòm, suy nhanh, lá xuống sớm và hạt vào chắc kém.

Dấu hiệu

Rầy tập trung ở gốc. Cây vàng từng chòm. Lá khô từ dưới lên. Ruộng có vùng chín sớm bất thường. Hạt ở vùng bị rầy lửng hơn. Ruộng sạ dày, xanh muộn dễ bị nặng. Nếu nặng có thể cháy rầy.

Hướng xử lý

Vạch gốc kiểm tra rầy, không chỉ nhìn trên lá. Không bón Đạm thêm khi có rầy. Xử lý khi mật số cao và còn thời gian phù hợp. Nếu ruộng đã gần chín, cân nhắc thu hoạch kịp thay vì phun muộn. Chú ý thời gian cách ly nếu dùng thuốc cuối vụ.

Đổ ngã khi hạt đang vào chắc

Đổ ngã làm bông chạm nước, tăng lem hạt, nảy mầm, hạt vào chắc kém và khó thu hoạch.

Dấu hiệu

Cây nghiêng hoặc đổ rạp. Bông chạm nước. Hạt lem tăng sau mưa. Hạt nảy mầm trên bông nếu ruộng ẩm lâu. Máy gặt khó thu. Vùng đổ có hạt nhẹ hơn, chất lượng thấp hơn. Ruộng thừa Đạm, thiếu Kali/Silic dễ bị nặng.

Hướng xử lý

Tháo nước nhanh nếu ruộng bị đổ. Không để bông nằm trong nước lâu. Thu hoạch kịp khi hạt đạt độ chín. Vụ sau điều chỉnh mật độ sạ, Đạm, Kali, Silic và quản lý nước. Không bón Đạm muộn làm cây xanh mềm cuối vụ.

Quy trình kiểm tra lem lép hạt, hạt không chắc trên lúa

Bước 1: Xác định thời điểm xuất hiện vấn đề

Cần xem vấn đề bắt đầu từ:

Giai đoạn trổ. Sau mưa khi lúa trổ. Sau trổ vài ngày. Giai đoạn chín sữa. Giai đoạn chín sáp. Gần thu hoạch.

Nếu lép hình thành ngay sau trổ, cần nghi thụ phấn kém, thời tiết, đạo ôn cổ bông, sâu đục thân. Nếu hạt có hình thành nhưng không đầy, cần kiểm tra giai đoạn vào chắc.

Bước 2: Kiểm tra bông và hạt

Cần lấy mẫu nhiều bông ở nhiều vị trí ruộng.

Cần quan sát:

Hạt lép nhiều ở đầu, giữa hay cuối bông. Hạt rỗng hay có nhân nhưng lửng. Hạt có lem màu không. Bông có bạc không. Bông có cúi không. Hạt có vết chích không. Bông trổ đều hay lệch. Hạt đang ở chín sữa, chín sáp hay gần chín.

Kiểm tra hạt giúp phân biệt lép do thụ phấn và lửng do nuôi hạt kém.

Bước 3: Kiểm tra cổ bông và thân

Cần xem:

Cổ bông có thâm nâu, thâm đen không. Cổ bông có bị gãy không. Bông bạc có dễ tuột khi kéo không. Thân có lỗ đục không. Có phân sâu trong thân không. Có dấu sâu đục thân không. Có đạo ôn cổ bông không.

Bông bạc cần phân biệt kỹ giữa đạo ôn cổ bông và sâu đục thân.

Bước 4: Kiểm tra lá đòng và lá trên

Cần quan sát:

Lá đòng còn xanh không. Lá đòng có bị sâu cuốn không. Lá có vết đạo ôn không. Có cháy bìa lá không. Khô vằn có lan lên lá trên không. Lá có cháy do phun thuốc không. Lá có nhanh xuống màu sau trổ không. Có biểu hiện thiếu Kali, Magie không.

Nếu lá đòng hư sớm, hạt lửng thường tăng.

Bước 5: Kiểm tra nước ruộng

Cần kiểm tra:

Sau trổ có bị thiếu nước không. Ruộng có rút nước quá sớm không. Vùng cao có khô nứt không. Vùng trũng có ngập sâu, nước tù không. Sau mưa có đọng nước kéo dài không. Nguồn nước có phèn, mặn không. Rút nước đã phù hợp với độ chắc hạt chưa.

Nước sai thời điểm là nguyên nhân lớn làm hạt vào chắc kém.

Bước 6: Kiểm tra sâu bệnh hại bông

Cần kiểm tra:

Bọ xít hôi trên bông. Nhện gié nếu có dấu hiệu phù hợp. Rầy nâu ở gốc. Sâu đục thân. Đạo ôn cổ bông. Lem lép hạt. Khô vằn lan cao. Bệnh lá trên.

Không nên chỉ kiểm tra lá mà bỏ qua bông và gốc lúa.

Bước 7: Kiểm tra lịch phân bón và thời tiết

Cần ghi lại:

Có bón Đạm muộn không. Kali có được bón cân đối không. Có chú ý Magie, Silic không. Ruộng có xanh mềm trước trổ không. Lúa trổ gặp mưa, lạnh, nắng nóng không. Có phun thuốc hoặc phân bón lá lúc lúa đang phơi màu không. Có phun hỗn hợp làm cháy lá không. Có rút nước sớm không.

Lịch phân, nước và thời tiết giúp xác định nguyên nhân gốc để điều chỉnh vụ sau.

Cách xử lý lem lép hạt, hạt không chắc theo từng bước Bước 1: Phân biệt lép do thụ phấn và lửng do nuôi hạt

Nếu hạt lép hoàn toàn ngay sau trổ:

Cần nghi thụ phấn kém, thời tiết xấu, đạo ôn cổ bông, sâu đục thân. Hạt đã không thụ phấn thường không thể làm chắc lại. Mục tiêu là bảo vệ các bông và hạt còn lại.

Nếu hạt có nhân nhưng lửng:

Cần kiểm tra nước, lá đòng, dinh dưỡng, sâu bệnh sau trổ. Vẫn có thể giảm thiệt hại nếu còn ở giai đoạn hạt non, chín sữa. Bước 2: Giữ nước hợp lý sau trổ

Cần làm:

Không rút nước quá sớm. Giữ nước phù hợp khi hạt đang chín sữa. Bổ sung nước nếu ruộng khô, hạt còn non. Tháo nước nếu ruộng ngập sâu sau mưa. Không để ruộng đổ ngã nằm trong nước. Rút nước khi hạt đã vào chắc và chuẩn bị thu hoạch.

Nước hợp lý giúp cây vận chuyển dinh dưỡng vào hạt tốt hơn.

Bước 3: Bảo vệ lá đòng và lá trên

Cần làm:

Theo dõi sâu cuốn lá. Theo dõi đạo ôn, cháy bìa lá, khô vằn. Không phun nồng độ cao làm cháy lá. Không bón Đạm muộn làm lá mềm. Giữ lá đòng xanh bền vừa phải. Cân đối Kali, Magie nếu còn thời điểm phù hợp. Theo dõi lá sau mưa, sau phun.

Lá đòng không thể bị hư rồi mới quan tâm. Cần bảo vệ từ trước trổ.

Bước 4: Kiểm soát sâu bệnh hại bông đúng thời điểm

Cần chú ý:

Đạo ôn cổ bông. Lem lép hạt. Bọ xít hôi. Nhện gié nếu có. Rầy nâu. Sâu đục thân. Khô vằn lan cao.

Nguyên tắc:

Xử lý đúng đối tượng. Xử lý đúng thời điểm. Không phun tràn lan khi không cần. Không phun sát thu hoạch nếu không đảm bảo thời gian cách ly. Không phun lúc lúa đang phơi màu rộ nếu không phù hợp kỹ thuật. Bước 5: Không bón Đạm muộn để kéo xanh

Khi thấy lá vàng sau trổ, không nên vội bón Đạm.

Cần kiểm tra:

Lá vàng do chín sinh lý hay suy sớm. Rễ còn hoạt động không. Có thiếu nước không. Có rầy nâu không. Có bệnh lá, bệnh bông không. Có thiếu Kali, Magie không.

Đạm muộn có thể làm lúa xanh kéo dài, chín không đều, tăng rầy và bệnh, nhưng không chắc làm hạt đầy hơn.

Bước 6: Hạn chế đổ ngã

Cần làm:

Không giữ nước sâu khi bông đã nặng. Không bón Đạm muộn. Theo dõi ruộng xanh mềm, thân yếu. Tháo nước nhanh nếu bị đổ sau mưa. Thu hoạch kịp khi lúa đạt độ chín. Vụ sau chú ý Kali, Silic, mật độ sạ và phân Đạm từ sớm.

Đổ ngã là một trong những nguyên nhân làm hạt lem, nảy mầm và giảm chất lượng cuối vụ.

Bước 7: Chuẩn bị thu hoạch đúng độ chín

Khi hạt đã vào chắc, cần chuẩn bị thu hoạch đúng lúc.

Cần làm:

Theo dõi tỷ lệ hạt chín. Không thu quá sớm khi hạt còn xanh nhiều. Không để quá chín gặp mưa. Chuẩn bị máy gặt, sân phơi, máy sấy. Phơi hoặc sấy kịp thời sau thu hoạch. Không để lúa ẩm chất đống lâu.

Thu hoạch và phơi sấy sai cũng làm giảm chất lượng hạt dù ruộng đã vào chắc tốt.

Xử lý theo từng tình huống thực tế

Lúa trổ gặp mưa kéo dài, hạt lép nhiều

Nguyên nhân nghi ngờ

Mưa ảnh hưởng thụ phấn, tăng bệnh cổ bông và lem lép hạt.

Hướng xử lý

Giữ nước hợp lý, không bón Đạm thêm, theo dõi đạo ôn cổ bông và lem lép hạt. Nếu còn thời điểm bảo vệ bông, xử lý đúng bệnh, đúng lúc. Vụ sau cần điều chỉnh thời vụ nếu có thể để hạn chế trổ vào đợt mưa bất lợi.

Bông bạc sau trổ

Nguyên nhân nghi ngờ

Sâu đục thân hoặc đạo ôn cổ bông.

Hướng xử lý

Kiểm tra cổ bông và thân. Nếu cổ bông thâm, nghi đạo ôn cổ bông. Nếu kéo bông dễ tuột, có lỗ đục hoặc phân sâu, nghi sâu đục thân. Bông đã bạc khó phục hồi; cần hạn chế lan rộng và phòng sớm ở vụ sau.

Hạt có vết chích, bị lửng

Nguyên nhân nghi ngờ

Bọ xít hôi hoặc côn trùng chích hút hạt non.

Hướng xử lý

Kiểm tra bông, đặc biệt vùng bờ và vùng trổ không đều. Nếu mật số cao và còn thời điểm phù hợp, xử lý theo khuyến cáo kỹ thuật. Dọn cỏ bờ để giảm nơi trú ẩn.

Hạt lem màu sau mưa ẩm

Nguyên nhân nghi ngờ

Lem lép hạt do bệnh hạt, ẩm độ cao, ruộng rậm, côn trùng chích hút.

Hướng xử lý

Kiểm tra bông, hạt và côn trùng đi kèm. Nếu ruộng còn ở giai đoạn phù hợp, bảo vệ bông đúng thời điểm. Nếu đã gần thu hoạch, cần ưu tiên thu hoạch, phơi sấy kịp và chú ý thời gian cách ly nếu dùng thuốc.

Hạt lửng, lá đòng vàng nhanh

Nguyên nhân nghi ngờ

Thiếu nước sau trổ, thiếu Kali/Magie, rễ suy, bệnh lá, rầy nâu hoặc cây suy do mất cân đối dinh dưỡng.

Hướng xử lý

Kiểm tra nước, rầy ở gốc, lá đòng và rễ. Nếu hạt còn non, giữ nước hợp lý và bảo vệ lá còn lại. Không bón Đạm muộn tùy tiện.

Ruộng rút nước sớm, hạt không chắc

Nguyên nhân nghi ngờ

Thiếu nước trong giai đoạn chín sữa – chín sáp, cây chín ép.

Hướng xử lý

Nếu hạt còn non, cần bổ sung nước phù hợp. Vụ sau không rút nước quá sớm, chỉ rút khi hạt đã vào chắc và cần chuẩn bị thu hoạch.

Ruộng xanh muộn, chín không đều, hạt lửng

Nguyên nhân nghi ngờ

Bón Đạm muộn, ruộng sạ dày, trổ không đều, cây mất cân đối.

Hướng xử lý

Không bón thêm Đạm. Theo dõi sâu bệnh cuối vụ, điều chỉnh nước để ruộng chín dần và thu hoạch theo tỷ lệ chín thực tế. Vụ sau cần giảm Đạm muộn và quản lý mật độ.

Ruộng bị rầy nâu sau trổ, hạt vào chắc kém

Nguyên nhân nghi ngờ

Rầy nâu chích hút ở gốc làm cây suy nhanh.

Hướng xử lý

Vạch gốc kiểm tra mật số rầy. Nếu còn xa thu hoạch và rầy vượt ngưỡng, xử lý đúng đối tượng, chú ý thời gian cách ly. Nếu ruộng đã gần chín, ưu tiên thu hoạch kịp thời.

Ruộng đổ ngã, hạt bị lem và nảy mầm

Nguyên nhân nghi ngờ

Thân mềm, mưa gió, thừa Đạm, thiếu Kali/Silic, nước sâu cuối vụ.

Hướng xử lý

Tháo nước nhanh, không để bông nằm trong nước, thu hoạch kịp khi đạt độ chín. Vụ sau cần phòng đổ ngã từ mật độ sạ, Đạm, Kali, Silic và quản lý nước.

Dinh dưỡng và vật tư cần chú ý

Kali

Kali rất quan trọng trong vận chuyển dinh dưỡng vào hạt, giúp hạt chắc hơn, lá bền hơn và cây chống chịu tốt hơn. Thiếu Kali dễ làm hạt lửng, lá cháy mép và cây yếu.

Magie

Magie giúp lá quang hợp tốt. Lá đòng và lá trên cần hoạt động tốt trong giai đoạn vào chắc, nên Magie cần được chú ý nếu ruộng có biểu hiện lá nhạt, lá xuống nhanh.

Silic

Silic giúp thân cứng, lá đứng, hạn chế đổ ngã. Vai trò này rất quan trọng khi bông bắt đầu nặng và thời tiết cuối vụ có mưa gió.

Đạm

Đạm cần được dùng đúng giai đoạn. Không nên bón Đạm muộn khi lúa đang trổ, vào chắc hoặc gần chín vì dễ làm cây xanh mềm, sâu bệnh tăng, chín không đều và hạt không chắc tương xứng.

Lân

Lân cần cho rễ và sức cây từ đầu vụ. Nếu nền rễ yếu, cây thường nuôi hạt kém về sau. Lân nên được bố trí hợp lý từ đầu vụ, không đợi cuối vụ mới xử lý.

Canxi và vi lượng

Canxi, Bo, Kẽm và một số vi lượng có thể liên quan đến sức cây và quá trình sinh trưởng sinh sản, nhưng cần dùng đúng nhu cầu và đúng thời điểm. Không nên phun tùy tiện khi lúa đang phơi màu.

Thuốc quản lý đạo ôn cổ bông

Cần chú ý ở ruộng có nguy cơ cao: giống nhiễm, ruộng xanh rậm, thời tiết ẩm, đã có đạo ôn lá trước trổ. Cần xử lý đúng thời điểm theo khuyến cáo.

Thuốc quản lý lem lép hạt

Chỉ nên dùng khi xác định đúng nguy cơ và đúng giai đoạn. Lem lép hạt là vấn đề tổng hợp, không thể chỉ dựa vào một lần phun muộn.

Thuốc quản lý bọ xít hôi, rầy nâu

Cần kiểm tra đúng đối tượng, đúng mật số và đúng thời điểm. Cuối vụ phải đặc biệt chú ý thời gian cách ly.

Nước tưới

Nước là yếu tố rất quan trọng để hạt vào chắc. Không nên rút nước quá sớm khi hạt còn non, cũng không để ruộng ngập sâu khi gần thu hoạch.

Những việc không nên làm Không chờ đến khi hạt đã lép mới xử lý

Hạt đã lép do thụ phấn không thành công thì không thể làm chắc lại. Cần phòng từ giai đoạn làm đòng – trổ.

Không bón Đạm muộn để giữ ruộng xanh

Đạm muộn dễ làm ruộng xanh mềm, tăng sâu bệnh, chín không đều và không chắc giúp hạt đầy hơn.

Không rút nước quá sớm sau trổ

Rút nước sớm làm cây chín ép, lá xuống nhanh và hạt lửng.

Không bỏ qua lá đòng

Lá đòng bị hư sẽ làm hạt vào chắc kém. Cần bảo vệ lá đòng từ giai đoạn làm đòng.

Không phun xịt tùy tiện khi lúa đang phơi màu

Giai đoạn hoa lúa nở rất nhạy cảm. Phun sai thời điểm có thể làm cây stress hoặc ảnh hưởng thụ phấn.

Không nhầm bông bạc do sâu đục thân với đạo ôn cổ bông

Hai nguyên nhân này cần kiểm tra và xử lý khác nhau.

Không xem nhẹ bọ xít hôi

Bọ xít hôi chích hút hạt non làm hạt lép, lửng và giảm chất lượng.

Không để ruộng đổ ngã nằm trong nước

Đổ ngã trong nước làm hạt lem, nảy mầm và khó thu hoạch.

Không phun thuốc sát thu hoạch nếu không đảm bảo thời gian cách ly

Cuối vụ cần chú ý an toàn nông sản và chất lượng hạt.

Không thu hoạch quá non hoặc quá muộn

Thu non làm hạt chưa chắc; thu muộn dễ rụng hạt, nảy mầm, lem hạt nếu gặp mưa.

Bảng kiểm tra nhanh lem lép hạt, hạt không chắc

Bảng xử lý nhanh theo triệu chứng

Quy trình xử lý tóm tắt

Khi nào ruộng được xem là đã hạn chế tốt lem lép, hạt không chắc?

Ruộng được xem là kiểm soát tốt hơn khi:

Lúa trổ tương đối đều. Bông sau trổ sáng, ít bông bạc. Lá đòng còn xanh bền. Hạt chuyển từ chín sữa sang chín sáp đều. Bông cúi dần khi hạt nặng lên. Ít hạt lem màu. Bọ xít hôi, rầy nâu được kiểm soát. Ruộng không thiếu nước sau trổ. Cây không đổ ngã nặng. Hạt vào chắc đều giữa các khu ruộng. Ruộng chín tương đối đồng đều và thu hoạch đúng lúc.

Nếu tỷ lệ lép đã cao do thụ phấn kém, không thể đảo ngược hoàn toàn. Khi đó mục tiêu là giảm thiệt hại tiếp theo và rút kinh nghiệm cho vụ sau.

Kết luận

Lem lép hạt, hạt không chắc trên lúa là vấn đề tổng hợp, thường liên quan đến thời tiết khi trổ, sâu bệnh hại bông, bệnh hạt, đạo ôn cổ bông, sâu đục thân, bọ xít hôi, rầy nâu, thiếu nước sau trổ, lá đòng bị hư, thiếu Kali – Magie – Silic, thừa Đạm, đổ ngã hoặc thu hoạch không đúng thời điểm.

Muốn xử lý đúng, cần phân biệt hạt lép hoàn toàn do thụ phấn kém với hạt lửng do nuôi hạt kém. Cần kiểm tra bông, hạt, cổ bông, thân, lá đòng, nước ruộng, sâu bệnh và lịch phân bón. Không nên bón Đạm muộn, không rút nước quá sớm, không phun xịt tùy tiện khi lúa đang phơi màu và không chờ đến khi hạt đã lép mới xử lý.

Quản lý tốt lem lép hạt phải bắt đầu từ giai đoạn làm đòng – trổ: giữ cây cân đối, bảo vệ lá đòng, giữ nước ổn định, phòng sâu bệnh đúng thời điểm, không để ruộng xanh mềm và thu hoạch đúng độ chín. Làm tốt những điểm này sẽ giúp tăng tỷ lệ hạt chắc, giảm hạt lửng, giữ chất lượng hạt và nâng hiệu quả sản xuất cuối vụ.

Gợi ý đọc thêm Trổ bông, thụ phấn trên cây lúa: chăm sóc thế nào để giảm lép

Quy trình chăm sóc lúa giai đoạn vào chắc

Đạo ôn, khô vằn, cháy bìa lá trên lúa: dấu hiệu và cách xử lý

Sâu cuốn lá, sâu đục thân trên lúa: nhận biết và quản lý đúng thời điểm

Thu hoạch lúa đúng độ chín: giảm thất thoát và giữ chất lượng hạt