Bọ trĩ và virus

Vì sao bọ trĩ và virus nguy hiểm trên dưa lưới?

Dưa lưới là cây ngắn ngày. Nếu cây bị bọ trĩ hoặc virus từ giai đoạn cây con, cây có thể không kịp phục hồi trước khi bước vào leo giàn, ra hoa và tuyển trái.

Bọ trĩ và virus gây hại làm:

• Cây con chậm lớn.
• Ngọn chùn, cây không leo giàn đều.
• Lá xoăn, lá nhỏ, lá bạc.
• Cây giảm quang hợp.
• Hoa cái yếu, đậu trái kém.
• Trái non bị sẹo.
• Trái méo, trái nhỏ.
• Lưới trái không đẹp.
• Vườn phát triển không đồng đều.
• Tăng tỷ lệ cây phải loại bỏ.
• Giảm năng suất và chất lượng thương phẩm.

Nếu để bọ trĩ tồn tại từ đầu vụ, đến giai đoạn hoa và trái non, thiệt hại sẽ lớn hơn nhiều vì bọ trĩ có thể làm hư hoa, làm sẹo trái và gây méo trái ngay từ khi trái mới hình thành.

Giai đoạn nào dưa lưới dễ bị bọ trĩ và virus?

Bọ trĩ và virus có thể xuất hiện ở nhiều giai đoạn, nhưng nguy hiểm nhất là từ cây con đến trước và trong giai đoạn ra hoa.

Quản lý tốt nhất là làm ngay từ trước khi trồng và trong 2–3 tuần đầu sau trồng, không chờ đến khi cây xoăn ngọn hoặc hoa đã hư.

Dấu hiệu nhận biết bọ trĩ trên dưa lưới

Dấu hiệu trên ngọn và lá non

• Lá non xoăn lại.
• Ngọn chùn, phát triển chậm.
• Lá non nhỏ hơn bình thường.
• Mặt lá có vết bạc, sần.
• Lá biến dạng, không mở đều.
• Cây thấp, đốt thân ngắn bất thường.
• Cây phát triển không đồng đều.
• Khi kiểm tra kỹ có côn trùng nhỏ di chuyển nhanh.

Dấu hiệu trên lá trưởng thành

• Mặt lá có vết bạc.
• Mặt dưới lá có chấm nhỏ, vết chích.
• Lá mất màu từng mảng.
• Lá hơi giòn, giảm sức quang hợp.
• Có thể kèm nhện hoặc rầy nếu nhà màng quản lý kém.

Dấu hiệu trên hoa

• Hoa yếu, nhanh héo.
• Cánh hoa có vết thâm, sẹo.
• Hoa cái phát triển kém.
• Bọ trĩ ẩn trong hoa.
• Đậu trái kém.
• Trái non sau đậu bị sẹo hoặc méo.

Dấu hiệu trên trái non

• Vỏ trái có vết sẹo nhỏ.
• Trái bị rám, sần.
• Trái méo từ sớm.
• Vết sẹo theo trái đến cuối vụ.
• Lưới trái về sau không đẹp tại vùng bị hại.

Bọ trĩ thường gây hại sớm nhưng hậu quả kéo dài đến thu hoạch, nhất là sẹo trái.

Dấu hiệu nghi virus trên dưa lưới

Virus có thể biểu hiện khác nhau tùy loại, giống, tuổi cây và điều kiện nhà màng. Tuy nhiên, có một số dấu hiệu cần đặc biệt chú ý.

Dấu hiệu trên lá

• Lá khảm xanh đậm – xanh nhạt.
• Lá loang lổ không đều.
• Lá xoăn, biến dạng.
• Lá nhỏ lại.
• Lá nhăn, sần.
• Gân lá bất thường.
• Lá vàng loang từng mảng.
• Lá non không mở bình thường.

Dấu hiệu trên ngọn và thân

• Ngọn chùn.
• Cây còi cọc.
• Đốt thân ngắn.
• Cây không leo giàn đều.
• Cây phát triển lệch so với cây cùng lứa.
• Cây đứng im dù rễ không thối nặng.
• Cây không hồi sau khi bón phân.

Dấu hiệu trên hoa và trái

• Hoa cái ít hoặc yếu.
• Hoa dị dạng.
• Đậu trái kém.
• Trái méo.
• Trái nhỏ.
• Trái phát triển không đều.
• Lưới xấu.
• Trái không đạt chất lượng.

Dấu hiệu trong vườn

• Một vài cây bệnh xuất hiện rải rác.
• Cây bệnh gần cửa, gần lưới rách hoặc nơi có bọ trĩ/rầy nhiều.
• Cây bệnh có biểu hiện không giống thiếu phân thông thường.
• Cây không hồi dù đã điều chỉnh nước và dinh dưỡng.
• Bệnh có xu hướng tăng nếu không quản lý côn trùng chích hút.

Cây nghi virus cần được đánh dấu và quản lý riêng. Không nên cố phục hồi bằng cách tăng phân mạnh.

Phân biệt bọ trĩ hại lá với cây nghi virus

Hai vấn đề này có thể biểu hiện giống nhau ở lá non và ngọn, nhưng cách xử lý rất khác nhau.

Nếu cây vừa có bọ trĩ vừa có triệu chứng khảm, xoăn nặng, cần xử lý theo hướng có nguy cơ virus, không chỉ xem là thiếu dinh dưỡng.

Nguyên nhân bọ trĩ và virus phát sinh trên dưa lưới

1. Nhà màng, nhà lưới không kín

Lưới rách, cửa hở, chân lưới không kín hoặc khu ra vào mở thường xuyên là đường cho bọ trĩ, rầy, ruồi trắng xâm nhập.

Dấu hiệu

• Bọ trĩ xuất hiện sớm sau trồng.
• Cây gần cửa bị hại nhiều hơn.
• Cây gần lưới rách bị xoăn ngọn.
• Bẫy dính gần cửa có nhiều côn trùng.
• Côn trùng tăng sau những ngày mở cửa nhiều.
• Cỏ ngoài nhà màng có nhiều sâu hại.

Hướng xử lý

• Vá lưới rách.
• Kiểm tra chân lưới.
• Đóng kín cửa.
• Hạn chế mở cửa lâu.
• Có khu đệm nếu điều kiện cho phép.
• Dọn cỏ quanh nhà màng.
• Đặt bẫy theo dõi gần khu cửa và lưới.

Nhà màng không kín thì xử lý thuốc nhiều lần vẫn khó kiểm soát bọ trĩ bền vững.

2. Cỏ dại và cây ký chủ quanh nhà màng

Cỏ dại, cây họ bầu bí, cây rau màu hoặc cây bệnh quanh nhà màng có thể là nơi trú ẩn của bọ trĩ, rầy, ruồi trắng và nguồn virus.

Dấu hiệu

• Côn trùng tăng ở khu gần cỏ.
• Cây sát vách nhà màng bị hại trước.
• Bọ trĩ xuất hiện lại nhanh sau xử lý.
• Có nhiều cây ký chủ phụ quanh khu trồng.
• Vườn vụ trước có cây bệnh nhưng chưa dọn sạch.

Hướng xử lý

• Dọn cỏ trong nhà màng.
• Dọn cỏ quanh nhà màng.
• Không để cây bệnh gần khu trồng.
• Không chất tàn dư cây bệnh cạnh nhà màng.
• Quản lý cây ký chủ phụ quanh khu sản xuất.
• Vệ sinh vườn trước vụ mới.

Cỏ dại quanh nhà màng là nguồn sâu bệnh thường bị xem nhẹ.

3. Cây con đã mang bọ trĩ hoặc virus từ khay ươm

Nếu cây con bị bọ trĩ, rầy hoặc virus từ khu ươm, khi đưa vào nhà màng chính, bệnh sẽ đi theo cây.

Dấu hiệu

• Cây xoăn lá ngay sau trồng.
• Một số cây có khảm lá từ đầu vụ.
• Cây không hồi dù giá thể và tưới ổn.
• Bọ trĩ xuất hiện cả trong khay ươm.
• Cây con trong cùng khay có nhiều cây dị dạng.
• Vườn mới trồng nhưng đã có cây nghi virus.

Hướng xử lý

• Kiểm tra cây con trước khi trồng.
• Không đưa cây xoăn, khảm, chùn ngọn vào vườn.
• Vệ sinh khu ươm.
• Kiểm tra bọ trĩ, rầy ở khay ươm.
• Dùng khay, giá thể sạch.
• Cách ly lô cây nghi bệnh.
• Loại cây nghi virus sớm.

Cây con sạch là điều kiện bắt buộc để giảm virus đầu vụ.

4. Không theo dõi bọ trĩ từ sớm

Bọ trĩ rất nhỏ, nếu chỉ nhìn lướt qua thường khó phát hiện. Khi lá đã xoăn hoặc hoa đã bị hại, mật số thường đã tăng.

Dấu hiệu

• Không có bẫy theo dõi.
• Không kiểm tra mặt dưới lá.
• Chỉ phát hiện khi ngọn đã xoăn.
• Bọ trĩ trú trong hoa nhưng không kiểm tra hoa.
• Xử lý muộn khi trái non đã có sẹo.
• Bệnh tái phát nhanh.

Hướng xử lý

• Kiểm tra ngọn và mặt dưới lá định kỳ.
• Dùng bẫy dính để theo dõi nếu có.
• Kiểm tra hoa trong giai đoạn thụ phấn.
• Ghi nhận khu bọ trĩ tăng.
• Xử lý khi mật số còn thấp.
• Không chờ đến khi trái sẹo mới xử lý.

Quản lý bọ trĩ cần phát hiện sớm hơn biểu hiện trên cây.

5. Phun xử lý không đúng cách, dễ kháng thuốc

Bọ trĩ có khả năng tăng mật số nhanh và dễ khó kiểm soát nếu xử lý không đúng.

Sai lầm thường gặp

• Phun khi chưa kiểm tra đúng đối tượng.
• Dùng một nhóm hoạt chất lặp lại liên tục.
• Phun không trúng vị trí bọ trĩ trú ẩn.
• Phun lúc hoa đang nhạy cảm không phù hợp.
• Pha quá nhiều loại làm cây cháy lá.
• Không xử lý cỏ dại, lưới rách nên bọ trĩ vào lại.
• Không chú ý thời gian cách ly gần thu hoạch.

Hướng xử lý

• Xác định đúng đối tượng.
• Luân phiên nhóm hoạt chất theo hướng dẫn kỹ thuật.
• Phun đúng vị trí bọ trĩ trú ẩn.
• Kết hợp vệ sinh, bẫy, nhà màng kín.
• Dùng đúng nhãn, đúng thời điểm.
• Không tự ý tăng liều.
• Chú ý an toàn cho hoa, trái non và thời gian cách ly.

Thuốc chỉ hiệu quả khi đi cùng quản lý nhà màng và vệ sinh nguồn sâu.

6. Vườn quá rậm, ẩm và thiếu thông thoáng

Tán dưa lưới quá rậm làm côn trùng khó kiểm soát, bệnh lá tăng và việc phun xử lý khó phủ đều.

Dấu hiệu

• Lá dày, che kín tán.
• Nhánh nách mọc nhiều.
• Vườn ẩm, ít thông gió.
• Bọ trĩ, rầy trú ở ngọn và mặt dưới lá.
• Phấn trắng, sương mai cũng tăng.
• Hoa và trái non khó quan sát.
• Phun xử lý không đều.

Hướng xử lý

• Tỉa nhánh theo quy trình.
• Giữ tán thông thoáng.
• Không bón đạm cao làm cây quá rậm.
• Kiểm tra sâu hại ở ngọn, hoa và mặt dưới lá.
• Không để cây chồng tán quá mức.
• Điều chỉnh mật độ ở các vụ sau nếu cần.

Vườn thông thoáng giúp giảm sâu bệnh và kiểm tra dễ hơn.

7. Cây bị stress nước, EC hoặc dinh dưỡng

Cây stress thường yếu hơn, dễ bị bọ trĩ gây hại nặng và dễ biểu hiện xoăn, chùn, vàng lá.

Dấu hiệu

• Cây héo, chùn ngọn.
• EC nước ra cao.
• Mép lá cháy.
• Lá non nhỏ.
• Cây phát triển không đều.
• Giá thể lúc khô lúc sũng.
• Cây bón không hồi.
• Bọ trĩ hại nặng hơn trên cây yếu.

Hướng xử lý

• Ổn định nước tưới.
• Kiểm soát EC – pH.
• Không tăng phân đột ngột.
• Giữ rễ khỏe.
• Cân Canxi – Magiê – Kali.
• Không phun thuốc/phân nồng độ cao lên cây đang stress.
• Xử lý bọ trĩ kết hợp phục hồi cây.

Cây khỏe có khả năng chịu áp lực sâu bệnh tốt hơn cây đang stress.

8. Không xử lý cây nghi virus kịp thời

Cây nghi virus nếu để lại trong vườn có thể trở thành nguồn bệnh, nhất là khi vẫn còn côn trùng chích hút.

Dấu hiệu

• Cây khảm lá, xoăn lá nặng.
• Cây chùn ngọn, không hồi.
• Cây còi rõ so với cây cùng lứa.
• Hoa kém, trái méo.
• Cây nghi bệnh nằm rải rác trong vườn.
• Bọ trĩ, rầy vẫn xuất hiện quanh khu đó.

Hướng xử lý

• Đánh dấu cây nghi bệnh.
• Theo dõi cây trong thời gian ngắn sau khi đã xử lý côn trùng và điều chỉnh chăm sóc.
• Nếu cây vẫn biểu hiện virus rõ, cần loại bỏ theo quy trình.
• Không để cây bệnh tiếp tục làm nguồn lây.
• Khi nhổ bỏ, tránh làm rơi vãi tàn dư trong nhà màng.
• Vệ sinh dụng cụ sau khi xử lý cây bệnh.
• Tăng kiểm tra côn trùng quanh khu vừa loại cây.

Virus không thể xử lý bằng tăng phân. Cần giảm nguồn bệnh và côn trùng môi giới.

Quy trình kiểm tra khi nghi bọ trĩ và virus

Bước 1: Kiểm tra vị trí cây bị hại

Cần xem cây bị hại ở đâu:

• Gần cửa nhà màng?
• Gần lưới rách?
• Gần khu có cỏ dại?
• Theo từng hàng?
• Rải rác trong vườn?
• Ở khu cây con mới trồng?
• Ở đoạn đang ra hoa?
• Ở cây có trái non?

Vị trí xuất hiện giúp tìm đường xâm nhập hoặc nguồn bệnh.

Bước 2: Kiểm tra ngọn non và lá non

Cần quan sát kỹ:

• Lá non có xoăn không?
• Ngọn có chùn không?
• Lá có bạc, sần không?
• Lá có khảm xanh đậm – xanh nhạt không?
• Có côn trùng nhỏ trong lá non không?
• Lá mới ra sau xử lý có bình thường hơn không?

Ngọn non là nơi bọ trĩ và virus thể hiện rất rõ.

Bước 3: Kiểm tra mặt dưới lá

Bọ trĩ, rầy, ruồi trắng và nhện thường trú ở mặt dưới lá.

Cần kiểm tra:

• Có bọ trĩ di chuyển không?
• Có rầy mềm không?
• Có ruồi trắng không?
• Có nhện hoặc trứng nhện không?
• Có vết chích, vết bạc không?
• Có bồ hóng hoặc dịch mật do rầy/rệp không?

Nên kiểm tra nhiều vị trí trong vườn, không chỉ một cây.

Bước 4: Kiểm tra hoa và trái non

Ở giai đoạn ra hoa, bọ trĩ thường trú trong hoa.

Cần xem:

• Trong hoa có bọ trĩ không?
• Hoa cái có thâm, sẹo không?
• Trái non có vết chích không?
• Trái có méo từ sớm không?
• Cuống trái có thâm không?
• Đậu trái có kém không?

Nếu bọ trĩ xuất hiện trong hoa, cần xử lý sớm để giảm trái sẹo và méo.

Bước 5: Kiểm tra bẫy dính

Nếu có dùng bẫy dính, cần theo dõi:

• Bẫy gần cửa có nhiều côn trùng không?
• Bẫy gần lưới rách có tăng mật số không?
• Bẫy trong khu trồng có tăng theo thời gian không?
• Khu nào có mật số cao nhất?
• Sau xử lý mật số có giảm không?

Bẫy giúp theo dõi xu hướng, nhưng vẫn cần kiểm tra trực tiếp trên cây.

Bước 6: Kiểm tra lưới, cửa, cỏ dại

Cần kiểm tra:

• Lưới có rách không?
• Chân lưới có hở không?
• Cửa có đóng kín không?
• Cỏ trong nhà màng có không?
• Cỏ quanh nhà màng có nhiều không?
• Có cây ký chủ phụ hoặc cây bệnh gần nhà màng không?
• Có tàn dư vụ trước chưa dọn không?

Nếu nguồn sâu còn xung quanh, bọ trĩ sẽ tái phát nhanh.

Bước 7: Phân biệt cây nghi virus với cây stress dinh dưỡng

Cây stress do EC, pH, nước hoặc rễ cũng có thể chùn ngọn, vàng lá. Cần kiểm tra thêm:

• Rễ có khỏe không?
• EC nước ra có cao không?
• Giá thể có sũng không?
• Lá có khảm rõ không?
• Cây có hồi sau điều chỉnh nước – EC không?
• Cây bệnh có lan theo côn trùng không?
• Có nhiều bọ trĩ/rầy quanh cây bệnh không?

Nếu cây có khảm lá, xoăn nặng và không hồi, cần xử lý theo hướng nghi virus.

Bước 8: Phân nhóm cây để xử lý

Có thể chia cây thành 4 nhóm:

Phân nhóm giúp tránh xử lý toàn vườn quá mạnh hoặc bỏ sót cây bệnh.

Cách quản lý bọ trĩ và virus trên dưa lưới

Bước 1: Làm sạch nhà màng trước vụ

Quản lý bọ trĩ bắt đầu trước khi trồng.

Cần làm

• Dọn tàn dư cây vụ trước.
• Không để trái, lá, dây dưa bệnh trong nhà màng.
• Dọn cỏ trong và quanh nhà màng.
• Sửa lưới rách.
• Kiểm tra cửa.
• Vệ sinh khay, dụng cụ.
• Không để giá thể bệnh, cây bệnh trong khu trồng.
• Súc rửa khu vực sản xuất nếu quy trình có yêu cầu.

Vệ sinh tốt giúp giảm mật số sâu bệnh đầu vụ.

Bước 2: Chọn cây con sạch bệnh

Trước khi trồng, cần kiểm tra cây con.

Không nên trồng

• Cây lá xoăn.
• Cây khảm lá.
• Cây chùn ngọn.
• Cây có bọ trĩ/rầy rõ.
• Cây còi hơn lứa.
• Cây thối gốc.
• Cây từ khay có nhiều cây bệnh.

Nên chọn

• Cây thân mập.
• Lá xanh.
• Ngọn khỏe.
• Rễ trắng.
• Không có côn trùng chích hút.
• Không có dấu hiệu virus.

Cây con sạch giúp giảm nguy cơ bệnh ngay từ đầu.

Bước 3: Kiểm soát đường vào của côn trùng

Cần làm

• Kiểm tra lưới mỗi tuần.
• Vá lỗ rách nhỏ ngay.
• Hạn chế mở cửa lâu.
• Đóng kín cửa sau khi ra vào.
• Dọn cỏ quanh khu cửa.
• Đặt bẫy theo dõi gần cửa và lưới.
• Không đưa cây bệnh, khay bệnh vào nhà màng.

Nếu côn trùng vào liên tục, việc xử lý trong vườn sẽ rất khó ổn định.

Bước 4: Theo dõi bọ trĩ bằng kiểm tra cây và bẫy

Cần làm

• Kiểm tra lá non, mặt dưới lá, hoa.
• Theo dõi bẫy dính nếu có.
• Ghi nhận khu mật số tăng.
• Kiểm tra cây gần cửa, gần lưới trước.
• Kiểm tra kỹ trong giai đoạn ra hoa.
• Không chờ ngọn xoăn mới kiểm tra.

Theo dõi sớm giúp xử lý khi mật số còn thấp.

Bước 5: Quản lý tán cây thông thoáng

Cần làm

• Dẫn thân chính đúng.
• Tỉa nhánh theo quy trình.
• Không để tán quá rậm.
• Không bón đạm cao làm cây xanh mềm.
• Giữ nhà màng thông thoáng.
• Không để lá bệnh, lá già dày đặc.
• Tạo điều kiện kiểm tra ngọn, hoa và trái dễ hơn.

Tán thông thoáng giúp giảm ẩm, giảm nơi trú ẩn và giúp phun xử lý hiệu quả hơn khi cần.

Bước 6: Xử lý bọ trĩ đúng thời điểm và đúng cách

Khi phát hiện bọ trĩ tăng mật số, cần xử lý sớm.

Nguyên tắc

• Xác định đúng bọ trĩ.
• Ưu tiên xử lý khi mật số còn thấp.
• Tập trung vị trí ngọn, mặt dưới lá, hoa nếu cần.
• Không phun nồng độ cao lên cây non, hoa và trái non.
• Luân phiên nhóm hoạt chất theo hướng dẫn kỹ thuật nếu xử lý nhiều lần.
• Kết hợp với bẫy, vệ sinh, đóng kín nhà màng.
• Dùng đúng nhãn, đúng liều, đúng thời gian cách ly.
• Không pha trộn quá nhiều loại gây cháy lá.

Bọ trĩ cần quản lý liên tục, không chỉ phun một lần.

Bước 7: Xử lý cây nghi virus

Cần làm

• Đánh dấu cây nghi bệnh.
• Kiểm tra triệu chứng khảm, xoăn, chùn.
• Kiểm tra côn trùng môi giới quanh cây.
• Không lấy nhánh, lá hoặc thao tác từ cây bệnh sang cây khỏe.
• Nếu cây bệnh rõ và không hồi, loại bỏ theo quy trình.
• Đưa cây bệnh ra khỏi nhà màng an toàn.
• Vệ sinh dụng cụ sau khi xử lý.
• Tăng kiểm tra khu xung quanh.

Không nên

• Cố bón phân để cây virus hồi.
• Để cây bệnh tiếp tục trong vườn khi bọ trĩ/rầy còn nhiều.
• Vứt cây bệnh ngay trong lối đi.
• Chạm cây bệnh rồi chăm cây khỏe mà không vệ sinh dụng cụ.

Quản lý virus là quản lý nguồn bệnh và côn trùng môi giới.

Bước 8: Bảo vệ giai đoạn hoa và trái non

Đây là giai đoạn bọ trĩ gây thiệt hại mẫu mã lớn.

Cần làm

• Kiểm tra hoa mỗi ngày nếu có điều kiện.
• Theo dõi trái non sau thụ phấn.
• Không để bọ trĩ trú trong hoa kéo dài.
• Tránh phun nặng làm hư hoa.
• Nếu dùng ong thụ phấn, cần chọn biện pháp không ảnh hưởng ong theo hướng kỹ thuật.
• Kiểm tra vết sẹo trên trái non.
• Không để trái cọ xát với dây treo, lưới, thân.

Hoa và trái non sạch bọ trĩ giúp giảm trái méo, trái sẹo.

Bước 9: Kết hợp phục hồi cây bị hại nhẹ

Cây bị bọ trĩ nhẹ, chưa virus, vẫn có thể phục hồi nếu ngọn mới ra khỏe.

Có thể hỗ trợ

• Ổn định nước.
• Kiểm soát EC – pH.
• Duy trì Canxi, Magiê, Kali cân đối.
• Không bón đạm cao.
• Hỗ trợ rễ nhẹ nếu cây chậm hồi.
• Amino/rong biển dùng thận trọng khi cây stress nhẹ.
• Không phun nồng độ cao làm cây sốc thêm.

Nếu lá mới ra bình thường sau khi giảm bọ trĩ, cây có thể tiếp tục phát triển.

Bước 10: Theo dõi sau xử lý

Sau khi xử lý bọ trĩ, cần kiểm tra lại.

Cần theo dõi

• Mật số bọ trĩ trên cây.
• Bẫy dính có giảm không?
• Lá non mới có còn xoăn không?
• Hoa mới có bị hại không?
• Trái non có thêm sẹo mới không?
• Cây nghi virus có hồi không?
• Có khu nào tái phát nhanh không?
• Lưới, cửa, cỏ quanh nhà màng có còn nguồn sâu không?

Nếu bọ trĩ tái phát nhanh, cần kiểm tra lại nguồn xâm nhập và cách xử lý, không chỉ đổi thuốc.

Xử lý theo từng tình huống thực tế

Cây con mới trồng đã xoăn lá

Nguyên nhân nghi ngờ

Cây con mang bọ trĩ hoặc virus từ khay ươm, hoặc bọ trĩ có sẵn trong nhà màng.

Hướng xử lý

Kiểm tra cây con, khay ươm, ngọn, mặt dưới lá và bẫy dính. Đánh dấu cây nghi virus. Quản lý bọ trĩ sớm và không giữ cây bệnh rõ.

Ngọn chùn nhưng không thấy nhiều bọ trĩ

Nguyên nhân nghi ngờ

Virus, nhện, rầy, EC cao, rễ yếu hoặc cây bị sốc dinh dưỡng.

Hướng xử lý

Kiểm tra kỹ mặt dưới lá, rễ, EC – pH và triệu chứng khảm. Không kết luận thiếu phân ngay. Nếu cây khảm rõ, quản lý theo hướng nghi virus.

Bọ trĩ nhiều trong hoa

Nguy cơ

Đậu trái kém, trái non sẹo, trái méo.

Hướng xử lý

Kiểm tra hoa, ngọn, bẫy dính và khu cửa. Xử lý bọ trĩ đúng thời điểm, tránh làm hư hoa hoặc ảnh hưởng thụ phấn. Theo dõi trái non sau đó.

Trái non bị sẹo

Nguyên nhân nghi ngờ

Bọ trĩ hại hoa/trái non, dây treo cọ xát hoặc phun nặng lên trái.

Hướng xử lý

Kiểm tra bọ trĩ trong hoa, mặt dưới lá và điểm treo trái. Quản lý sâu hại sớm, chỉnh treo trái để tránh sẹo cơ học.

Cây có khảm lá, còi, không hồi

Nguyên nhân nghi ngờ

Virus.

Hướng xử lý

Đánh dấu cây, kiểm tra côn trùng môi giới, cân nhắc loại bỏ cây bệnh rõ theo quy trình. Không cố phục hồi bằng phân đậm.

Bọ trĩ tái phát nhanh sau xử lý

Nguyên nhân nghi ngờ

Lưới hở, cỏ dại, cây ký chủ quanh nhà màng, phun không trúng vị trí, lặp hoạt chất hoặc mật số ngoài vườn cao.

Hướng xử lý

Kiểm tra lại nhà màng, cỏ dại, cửa, bẫy dính và cách xử lý. Kết hợp vệ sinh, bẫy, kiểm soát đường vào và luân phiên biện pháp.

Vườn bị rải rác nhiều cây virus

Nguyên nhân nghi ngờ

Cây con nhiễm từ đầu, bọ trĩ/rầy môi giới cao, nhà màng hở hoặc không loại cây bệnh sớm.

Hướng xử lý

Đánh dấu, loại cây bệnh rõ, kiểm soát bọ trĩ/rầy, vệ sinh dụng cụ, rà soát khu ươm và nguồn cây con. Không để cây bệnh tồn tại lâu trong vườn.

Dinh dưỡng và vật tư cần chú ý khi quản lý bọ trĩ, virus

Canxi

Giúp lá non, mô non và cây ổn định hơn. Cây thiếu Canxi dễ có mô non yếu, dễ stress.

Magiê

Giữ lá xanh, hỗ trợ quang hợp. Cây bị bọ trĩ hại lá cần giữ bộ lá khỏe để phục hồi phần lá mới.

Kali

Giúp cây cân bằng và tăng sức chống chịu, nhưng không thay thế việc quản lý côn trùng.

Đạm

Chỉ dùng vừa phải. Dư đạm làm cây xanh mềm, tán rậm, dễ bị sâu bệnh tấn công và khó kiểm soát.

Bo, Kẽm, vi lượng

Hỗ trợ sinh lý ngọn và hoa, nhưng không chữa được virus. Dùng đúng liều, không lạm dụng.

Silic

Có thể hỗ trợ mô lá và khả năng chống chịu trong một số điều kiện, nhưng không thay thế nhà màng kín và quản lý bọ trĩ.

Amino, rong biển

Có thể hỗ trợ cây giảm stress nhẹ sau khi bị chích hút, nhưng chỉ hiệu quả khi bọ trĩ đã được kiểm soát và cây không bị virus nặng.

Bẫy dính

Giúp theo dõi côn trùng chích hút, phát hiện sớm khu mật số tăng.

Lưới, cửa, khu đệm

Là “vật tư phòng bệnh” quan trọng. Nhà màng hở làm mọi biện pháp xử lý trong vườn kém hiệu quả.

Nhóm thuốc/quản lý bọ trĩ

Chỉ sử dụng khi xác định đúng đối tượng và dùng theo nhãn. Cần luân phiên nhóm tác động theo hướng dẫn kỹ thuật, không tự ý tăng liều, không phun gần thu hoạch nếu không bảo đảm cách ly.

Những việc không nên làm khi gặp bọ trĩ và virus

Không chờ cây xoăn nặng mới xử lý

Khi ngọn đã xoăn, bọ trĩ thường đã gây hại một thời gian.

Không cố chữa cây virus bằng phân bón

Cây virus nặng thường không hồi như cây khỏe. Cần quản lý nguồn bệnh.

Không giữ cây nghi virus rõ trong vườn

Cây bệnh có thể là nguồn lây nếu còn côn trùng môi giới.

Không phun một nhóm thuốc lặp lại liên tục

Dễ giảm hiệu quả và khó kiểm soát bọ trĩ về sau.

Không phun nồng độ cao lên cây non, hoa, trái non

Dễ cháy lá, hư hoa, sẹo trái và làm cây stress.

Không bỏ qua cỏ dại quanh nhà màng

Cỏ là nơi trú của bọ trĩ, rầy, ruồi trắng.

Không để lưới rách, cửa hở

Côn trùng vào liên tục thì xử lý trong nhà màng khó bền.

Không nhầm bọ trĩ/virus với thiếu phân

Lá xoăn, khảm, chùn ngọn không thể xử lý bằng tăng phân đơn thuần.

Không quên thời gian cách ly

Khi gần thu hoạch, mọi sản phẩm BVTV phải dùng đúng nhãn và đảm bảo an toàn.

Bảng kiểm tra nhanh bọ trĩ và virus trên dưa lưới

Bảng xử lý nhanh theo triệu chứng

Quy trình quản lý tóm tắt

Phòng bọ trĩ và virus từ đầu vụ

Trước khi trồng

• Dọn sạch tàn dư vụ trước.
• Vệ sinh nhà màng.
• Vá lưới rách.
• Dọn cỏ quanh nhà màng.
• Kiểm tra cây con trước khi đưa vào trồng.
• Không dùng cây con xoăn, khảm, chùn ngọn.
• Đặt bẫy theo dõi nếu có.

Sau chuyển cây

• Kiểm tra ngọn non thường xuyên.
• Theo dõi mặt dưới lá.
• Kiểm tra khu gần cửa, gần lưới.
• Giữ EC – pH ổn định.
• Không để cây stress nước.
• Xử lý bọ trĩ khi mật số còn thấp.

Giai đoạn ra hoa

• Kiểm tra hoa mỗi ngày nếu có thể.
• Không để bọ trĩ trú trong hoa.
• Bảo vệ hoa, trái non.
• Nếu dùng ong thụ phấn, chú ý lựa chọn biện pháp an toàn cho ong.

Giai đoạn nuôi trái

• Theo dõi sẹo trái.
• Kiểm tra lá và trái non.
• Không phun nặng lên trái.
• Chú ý thời gian cách ly.
• Giữ lá xanh, giảm nhện và bệnh lá.

Phòng từ đầu giúp giảm chi phí xử lý và giảm rủi ro virus.

Kết luận

Bọ trĩ và virus là nhóm vấn đề nguy hiểm trên dưa lưới vì có thể ảnh hưởng từ cây con đến trái thương phẩm. Bọ trĩ làm lá xoăn, ngọn chùn, hoa yếu, trái non sẹo và trái méo. Virus làm cây khảm lá, chùn ngọn, còi cọc, ra hoa kém, trái nhỏ và khó phục hồi.

Khi gặp lá xoăn, ngọn chùn hoặc cây còi, không nên vội kết luận là thiếu phân. Cần kiểm tra mặt dưới lá, ngọn, hoa, trái non, bẫy dính, lưới, cửa, cỏ dại, EC – pH và rễ. Nếu cây nghi virus rõ, cần đánh dấu và quản lý riêng, không cố phục hồi bằng phân bón.

Quản lý hiệu quả bọ trĩ và virus phải theo hướng tổng hợp: nhà màng kín, cây con sạch, vệ sinh cỏ dại, bẫy theo dõi, phát hiện sớm, xử lý bọ trĩ đúng thời điểm, luân phiên biện pháp, giữ cây không stress và loại bỏ cây bệnh rõ. Làm tốt từ đầu vụ sẽ giúp vườn dưa lưới phát triển đồng đều, hoa khỏe, trái đẹp và giảm rủi ro mất năng suất do bệnh virus.

Gợi ý đọc thêm

• Cây con yếu, thối gốc trên dưa lưới
• Leo giàn, phát triển thân lá dưa lưới
• Ra hoa, thụ phấn cho dưa lưới
• Trái méo, trái nhỏ, lưới xấu trên dưa lưới
• Quản lý sâu bệnh nhà màng cho dưa lưới