Một trong những lý do khiến thuốc trừ sâu sinh học bị đánh giá là không hiệu quả nằm ở việc dùng sai thời điểm sinh học của cây và của sâu hại. Nhiều nhà vườn chỉ bắt đầu nghĩ đến thuốc sinh học khi sâu đã bùng phát mạnh, nghĩa là khi áp lực phá hại đã vượt ngưỡng, cây bắt đầu tổn thương rõ và người trồng cần một cú dập nhanh để cứu vườn. Trong tình huống đó, thuốc sinh học thường không cho cảm giác “ăn thuốc” như thuốc hóa học, nên dễ bị kết luận là yếu.
Trong khi đó, bản chất của nhóm thuốc sinh học lại phát huy tốt nhất khi được đặt đúng vị trí trong chu kỳ sinh trưởng cây trồng. Thuốc sinh học mạnh ở việc quản lý mật số nền, làm sâu giảm ăn, giảm phát triển, giảm sinh sản, và giữ hệ sinh thái vườn ổn định. Nếu nhà vườn dùng nó từ sớm, sâu thường không có cơ hội bùng phát thành dịch, và lúc đó người trồng sẽ thấy hiệu quả theo một cách khác, đó là vườn ít phải chữa cháy.
Khác với thuốc hóa học vốn thường được dùng để xử lý tình huống cấp bách, thuốc trừ sâu sinh học cần được lựa chọn theo giai đoạn cây, mức độ mẫn cảm của cây và đặc điểm vòng đời sâu hại tại thời điểm đó. Có giai đoạn cây non chỉ cần hạn chế sâu tiếp cận và giảm stress cho cây, có giai đoạn ra hoa lại ưu tiên chọn lọc để không ảnh hưởng thụ phấn, có giai đoạn nuôi trái phải quan tâm nhiều đến tồn dư và an toàn.
Bài viết này phân tích nên ưu tiên nhóm thuốc trừ sâu sinh học nào cho từng giai đoạn sinh trưởng của cây trồng, từ cây con đến nuôi trái. Mục tiêu là giúp người trồng dùng đúng, hiểu đúng và khai thác đúng giá trị thật sự của thuốc sinh học, thay vì đặt sai kỳ vọng rồi bỏ qua một công cụ rất đáng giá trong canh tác hiện đại.
📌 Gợi ý đọc thêm: Các nhóm thuốc trừ sâu sinh học phổ biến hiện nay
Nguyên tắc chọn thuốc trừ sâu sinh học theo giai đoạn cây trồng
Trước khi đi vào từng giai đoạn, cần nắm một nguyên tắc nền. Mỗi giai đoạn cây có mức chịu đựng khác nhau và nhu cầu bảo vệ cũng khác nhau. Cây con dễ sốc, dễ suy, nên ưu tiên các nhóm ít gây stress. Cây đang ra hoa và đậu trái non cực kỳ mẫn cảm, chỉ một cú sốc nhỏ cũng có thể làm rụng hoa, rụng trái. Còn giai đoạn nuôi trái thì yêu cầu an toàn và tồn dư trở thành ưu tiên, vì chất lượng nông sản lúc đó gắn chặt với thị trường.
Nguyên tắc thứ hai là thuốc sinh học phù hợp nhất khi mật số sâu còn thấp đến trung bình. Khi sâu đã bùng phát vượt ngưỡng, thuốc sinh học vẫn có vai trò, nhưng thường là vai trò hậu kiểm, tức giúp ổn định lại quần thể sau khi đã dập dịch bằng một biện pháp mạnh hơn. Nếu dùng sinh học như một cú chữa cháy ngay từ đầu, người trồng dễ thất vọng.
Nguyên tắc thứ ba là ưu tiên nhóm thuốc ít gây stress sinh lý cho cây ở giai đoạn mẫn cảm. Thuốc sinh học không chỉ được chọn vì ít tồn dư, mà còn vì thường ít gây sốc cho cây hơn nhiều nhóm hóa học phổ rộng. Nhưng điều đó chỉ đúng khi người trồng dùng đúng nhóm và đúng cách, đặc biệt là tránh trộn bừa và tránh phun trong điều kiện bất lợi.
Nguyên tắc cuối cùng là không dùng thuốc sinh học như giải pháp chữa cháy. Thuốc sinh học nên là phần của chiến lược, nghĩa là có theo dõi, có can thiệp sớm, có luân phiên, và có mục tiêu giữ sâu dưới ngưỡng, không phải chờ sâu bùng rồi mới ra tay.
📌 Gợi ý đọc thêm: Thuốc trừ sâu sinh học có hiệu quả không? Cơ chế hoạt động của thuốc trừ sâu sinh học
Giai đoạn 1: Cây con và hồi phục sau trồng
Đặc điểm sinh học giai đoạn này
Giai đoạn cây con và hồi phục sau trồng là giai đoạn cây chưa có nền sức mạnh. Bộ rễ còn yếu, khả năng hút nước và dinh dưỡng chưa ổn định, cây dễ bị chậm lại nếu gặp stress. Trong thời gian này, chỉ cần cây bị mất vài lá non hoặc bị chích hút liên tục, đà hồi phục sẽ bị kéo chậm, và cây có thể suy âm thầm mà người trồng không thấy ngay.
Đồng thời, giai đoạn này thường gặp nhiều đối tượng côn trùng nhỏ tấn công như sâu ăn lá tuổi nhỏ, bọ nhảy, rầy rệp hoặc bọ trĩ tùy cây trồng. Những đối tượng này không nhất thiết phá hủy lớn ngay, nhưng nếu xảy ra liên tục trên cây non, cây mất sinh khối và mất tốc độ phát triển.
Nhóm thuốc trừ sâu sinh học nên ưu tiên
1️⃣ Nhóm vi sinh vật gây bệnh côn trùng là lựa chọn phù hợp để kiểm soát sâu non sớm. Vì sâu non dễ nhiễm, hiệu quả thường rõ nếu người trồng phun đúng thời điểm và lặp lại theo chu kỳ phù hợp. Điểm quan trọng là nhóm này ít gây sốc cho cây so với nhiều nhóm hóa học tác động mạnh, nên phù hợp với cây đang hồi phục.
2️⃣ Nhóm chiết xuất thực vật xua đuổi cũng rất phù hợp ở giai đoạn cây con. Giai đoạn này, đôi khi mục tiêu quan trọng không phải là diệt thật nhiều, mà là giảm áp lực tiếp cận của côn trùng lên cây non. Khi sâu và côn trùng bị xua đuổi hoặc giảm bám cây, cây có thời gian hồi phục, ra rễ và mở tán. Khi nền cây ổn, các giai đoạn sau sẽ dễ quản lý hơn.
Nhóm cần hạn chế
Ở giai đoạn này, cần hạn chế các nhóm thuốc tác động mạnh, phổ rộng, đặc biệt là những nhóm dễ gây stress sinh lý cho cây hoặc làm giảm thiên địch sớm. Vì nếu thiên địch bị quét ngay từ đầu, sâu hại về sau sẽ dễ bùng phát hơn, và cây con sẽ là đối tượng chịu thiệt đầu tiên.
📌 Gợi ý đọc thêm: Vì sao cây con rất dễ suy âm thầm khi dùng thuốc sai giai đoạn?
Giai đoạn 2: Sinh trưởng sinh dưỡng, ra lá và phát triển tán
Đặc điểm sinh học
Khi cây bước vào giai đoạn ra lá mạnh và mở tán, tốc độ sinh trưởng tăng lên, nhu cầu bảo vệ lá cũng tăng theo. Lá là nhà máy quang hợp, và tán là nền tạo năng lượng cho toàn bộ chu kỳ sau. Vì vậy, sâu ăn lá thường bắt đầu gia tăng, nhất là khi tán non mềm, dễ ăn và giàu dinh dưỡng.
Đây cũng là giai đoạn thiên địch bắt đầu hình thành nếu hệ vườn không bị can thiệp quá mạnh. Nếu người trồng giữ được thiên địch, vườn sẽ tự cân bằng tốt hơn. Khi đó, thuốc sinh học phát huy mạnh nhất, vì nó làm sâu giảm dần, còn thiên địch hỗ trợ chặn bùng phát.
Nhóm thuốc trừ sâu sinh học phù hợp
1️⃣ Nhóm vi sinh vật ký sinh côn trùng tiếp tục là trụ cột cho quản lý sâu non. Giai đoạn này thường có nhiều lứa sâu, nên nếu theo dõi được vòng đời và phun đúng lúc sâu tuổi nhỏ, hiệu quả sẽ ổn định. Ngoài việc quản lý sâu, nhóm này thường ít phá vỡ hệ thiên địch, giúp vườn giữ lực tự cân bằng.
2️⃣ Nhóm protein và peptide sinh học phù hợp khi áp lực sâu ăn lá tăng. Điểm mạnh của nhóm này là làm sâu ngừng ăn, nên mức phá hại giảm nhanh dù sâu có thể chưa chết ngay. Đây là cách quản lý rất thực dụng trong canh tác, vì người trồng cần bảo vệ lá để giữ đà quang hợp.
3️⃣ Nhóm chiết xuất thực vật có thể dùng để duy trì kiểm soát sâu nền và hỗ trợ luân phiên. Khi luân phiên hợp lý, người trồng giảm áp lực kháng và tránh tình trạng lệ thuộc vào một cơ chế duy nhất. Nhóm chiết xuất thực vật cũng giúp giảm áp lực côn trùng tiếp cận tán non.
📌 Gợi ý đọc thêm: Khi nào nên dùng thuốc sinh học để giữ sâu ăn lá dưới ngưỡng gây hại?
Giai đoạn 3: Trước ra hoa
Đặc điểm sinh học
Giai đoạn trước ra hoa là giai đoạn cây chuẩn bị chuyển pha sinh trưởng. Cây bắt đầu ưu tiên tích lũy và phân hóa mầm hoa, nghĩa là mọi cú stress đều có thể làm lệch nhịp sinh lý, ảnh hưởng trực tiếp đến chất lượng hoa và tỷ lệ ra hoa đồng đều. Nhiều nhà vườn thường mắc sai lầm đánh mạnh sâu hại trong giai đoạn này, rồi sau đó thấy cây ra hoa kém hoặc ra hoa rải rác.
Ở giai đoạn này, sâu chích hút thường bắt đầu gia tăng vì mô non, nụ hoa và đọt non là mục tiêu hấp dẫn. Nếu để sâu chích hút tăng mạnh, cây vừa mất sức, vừa có nguy cơ rối loạn sinh lý trước ra hoa.
Nhóm thuốc trừ sâu sinh học nên chọn
1️⃣ Nhóm xua đuổi và ức chế hành vi là lựa chọn hợp lý để giảm áp lực sâu tiếp cận nụ hoa. Khi giảm được hành vi tiếp cận và chích hút sớm, người trồng bảo vệ được giai đoạn chuẩn bị mầm hoa mà không gây sốc mạnh lên cây.
2️⃣ Nhóm điều hòa sinh trưởng côn trùng theo hướng sinh học phù hợp cho mục tiêu phòng ngừa. Nhóm này không nhằm giết ngay mà nhằm làm gián đoạn lứa sâu kế tiếp, giảm tốc độ tăng quần thể. Nếu sử dụng đúng thời điểm theo vòng đời sâu, nó giúp giai đoạn ra hoa phía sau nhẹ áp lực hơn.
📌 Gợi ý đọc thêm: Vì sao giai đoạn trước ra hoa không nên đánh mạnh sâu hại?
Giai đoạn 4: Ra hoa và đậu trái non
Đặc điểm sinh học
Đây là giai đoạn mẫn cảm nhất của cây trồng. Chỉ một cú stress về thời tiết, dinh dưỡng hoặc hóa chất cũng có thể làm rụng hoa, rụng trái non. Nhiều nhà vườn thấy sâu xuất hiện trong giai đoạn này liền dùng thuốc mạnh để dập nhanh, nhưng lại không lường rằng chính cú đánh mạnh đó có thể làm cây sốc, dẫn đến mất hoa và mất trái, đôi khi còn nặng hơn thiệt hại do sâu.
Ngoài ra, giai đoạn này cũng là giai đoạn người trồng phải kiểm soát rủi ro tồn dư chặt hơn, vì quá trình hình thành trái đã bắt đầu. Nếu dùng không cẩn thận, người trồng vừa ảnh hưởng sinh lý cây, vừa tăng rủi ro tồn dư trên nông sản.
Nhóm thuốc trừ sâu sinh học ưu tiên
1️⃣ Nhóm vi sinh vật và nhóm protein sinh học chọn lọc thường phù hợp vì ít gây sốc và ít ảnh hưởng đến thụ phấn nếu dùng đúng. Khi mục tiêu là quản lý sâu ở mức vừa đủ để bảo vệ hoa và trái non, tính chọn lọc và mức độ “dịu” của nhóm sinh học là lợi thế lớn.
2️⃣ Nhóm xua đuổi côn trùng có vai trò rất rõ trong giai đoạn này. Khi giảm được côn trùng tiếp cận hoa và trái non, người trồng giảm được áp lực gây hại mà vẫn giữ sự ổn định sinh lý của cây. Với nhiều vườn, đây là giai đoạn mà mục tiêu là bảo vệ, không phải tiêu diệt bằng mọi giá.
Nhóm cần tránh
Cần tránh các nhóm thuốc tác động thần kinh mạnh và các nhóm phổ rộng dễ làm mất thiên địch. Những nhóm này không chỉ tăng rủi ro stress sinh lý, mà còn phá hệ cân bằng đúng lúc cây cần ổn định nhất. Khi thiên địch mất, sâu có thể quay lại nhanh, và cây đang mẫn cảm sẽ chịu thiệt nặng hơn.
📌 Gợi ý đọc thêm: Thuốc trừ sâu và rủi ro rụng hoa trái non do stress sinh lý
Giai đoạn 5: Nuôi trái và phát triển kích thước, chất lượng
Đặc điểm sinh học
Khi bước vào nuôi trái, áp lực sâu chích hút và sâu đục thường tăng vì trái và mô non là nguồn dinh dưỡng hấp dẫn. Đồng thời, yêu cầu an toàn và tồn dư trở thành ưu tiên cao, vì trái đang lớn dần và thời gian tới thu hoạch sẽ ngày càng gần. Nếu xử lý không khéo, người trồng có thể gặp vấn đề về tồn dư hoặc làm giảm chất lượng trái.
Giai đoạn này cũng là giai đoạn cây phải phân bổ dinh dưỡng mạnh cho trái, nên cây dễ bị suy nếu bị stress kéo dài do phun thuốc quá nặng hoặc quá dày.
Nhóm thuốc trừ sâu sinh học phù hợp
1️⃣ Nhóm vi sinh vật phù hợp để duy trì kiểm soát mật số sâu nền. Khi duy trì đều, sâu khó bùng lên thành dịch, và người trồng không phải dùng các cú can thiệp mạnh, từ đó giảm rủi ro tồn dư.
2️⃣ Nhóm chiết xuất thực vật và nhóm protein sinh học có thể dùng để hỗ trợ giảm gây hại và phù hợp phun lặp lại theo chu kỳ. Ở giai đoạn nuôi trái, việc phun lặp theo kế hoạch, nhẹ nhưng đều, thường hiệu quả hơn là chờ bùng phát rồi đánh mạnh.
📌 Gợi ý đọc thêm: Vì sao giai đoạn nuôi trái nên ưu tiên thuốc sinh học?
Vai trò của thuốc trừ sâu sinh học trong chiến lược IPM theo giai đoạn
Nếu nhìn theo chiến lược, giai đoạn sớm là giai đoạn xây nền và giữ sâu thấp. Thuốc sinh học lúc này giống như cách tạo một nền ổn định, để sâu không kịp tăng quần thể nhanh.
Giai đoạn mẫn cảm như trước ra hoa, ra hoa và đậu trái non là giai đoạn giảm stress và bảo vệ sinh lý cây. Ở đây, thuốc sinh học phát huy lợi thế ít gây sốc và ít phá hệ cân bằng. Mục tiêu là giữ cây ổn định, vì mất hoa và rụng trái do stress đôi khi còn nặng hơn sâu phá.
Giai đoạn cuối, đặc biệt là nuôi trái, là giai đoạn duy trì an toàn và hạn chế tồn dư. Thuốc sinh học giúp người trồng quản lý áp lực sâu mà vẫn giữ được tiêu chí an toàn nông sản.
Thuốc sinh học không thay thế hoàn toàn thuốc hóa học, nhưng là trụ cột để kiểm soát sâu nền theo thời gian. Khi nền sâu được giữ thấp, thuốc hóa học nếu cần dùng sẽ chỉ là can thiệp ngắn hạn, đúng lúc, thay vì dùng như thói quen.
📌 Gợi ý đọc thêm: IPM là gì và thuốc trừ sâu sinh học được dùng như thế nào cho đúng?
Kết luận
Thuốc trừ sâu sinh học chỉ thực sự hiệu quả khi được dùng đúng giai đoạn cây trồng, đúng vai trò sinh học và đúng kỳ vọng. Nếu xem thuốc sinh học như giải pháp đánh nhanh, người trồng sẽ luôn thất vọng. Nhưng nếu đặt thuốc sinh học vào chiến lược quản lý sâu theo chu kỳ sinh trưởng của cây, đây lại là nhóm thuốc mang giá trị bền vững nhất vì giúp vườn ổn định, giảm kháng thuốc, bảo vệ thiên địch và giảm rủi ro tồn dư.
Câu hỏi đúng không phải là thuốc sinh học có mạnh không, mà là giai đoạn này của cây, mình nên dùng nhóm thuốc sinh học nào để đạt hiệu quả cao nhất. Khi người trồng trả lời được câu hỏi đó, thuốc sinh học sẽ không còn là lựa chọn khó dùng, mà trở thành một phần quen thuộc trong quy trình canh tác hiện đại.
⏩⏩ Mời quý vị và các bạn quan tâm theo dõi các nền tảng truyền thông để tìm hiểu, trao đổi và chia sẻ thêm về các kinh nghiệm trong đầu tư và sản xuất nông nghiệp cùng cộng đồng và chuyên gia tại:
- Youtube: Youtube.com/@Kythuattrongcayvn
- Facebook Page: Facebook.com/kythuattrongcay.vn/
- Facebook Group: Facebook.com/6441565519262518
- Tiktok: Tiktok.com/@kythuattrongcay.vn
