Giai đoạn ra hoa là một trong những thời điểm nhạy cảm nhất trong chu kỳ sinh trưởng của cây trồng. Lý do rất đơn giản nhưng thường bị bỏ qua. Từ thời điểm này trở đi, năng suất không còn phụ thuộc chủ yếu vào việc cây xanh hay tán dày, mà phụ thuộc vào việc hoa có giữ được không, có được thụ phấn tốt không và có đậu trái ổn định hay không. Chỉ một thay đổi nhỏ về thời tiết, dinh dưỡng hoặc một lần can thiệp hóa chất không phù hợp cũng có thể khiến hoa rụng hàng loạt, kéo theo giảm đậu trái và thất thu cuối vụ.
Trong khi đó, đây lại là giai đoạn nhiều đối tượng sâu hại bắt đầu xuất hiện mạnh. Đặc biệt là nhóm chích hút và nhóm gây hại nụ, hại hoa. Chúng không cần ăn nhiều như sâu ăn lá mới gây thiệt hại, chỉ cần chích hút đúng vào nụ hoặc làm tổn thương bộ phận sinh sản của hoa cũng đủ làm hoa rụng, hoặc làm hoa vẫn nở nhưng tỷ lệ đậu trái kém. Vì vậy, nhiều nhà vườn đứng trước một tình huống lúng túng. Không phun thì sợ sâu phá nụ, phá hoa. Phun thì lại sợ rụng hoa vì sốc thuốc, sợ ảnh hưởng thụ phấn, và sợ cả rủi ro tồn dư về sau.
Bài viết này không trả lời theo kiểu cấm tuyệt đối hay phun thoải mái. Thực tế sản xuất không vận hành theo những câu trả lời cực đoan như vậy. Điều cần làm là hiểu khi nào có thể phun, khi nào cần tránh và phun như thế nào để giảm rủi ro sinh lý cho cây và hạn chế tác động lên quá trình thụ phấn. Khi tư duy theo hướng này, nhà vườn sẽ ra quyết định bình tĩnh hơn, ít bị cuốn theo tâm lý chữa cháy và giảm được sai lầm trong giai đoạn quan trọng nhất của vụ mùa.
📌 Gợi ý đọc thêm: Nên dùng thuốc trừ sâu sinh học nào cho từng giai đoạn cây trồng?
Vì sao giai đoạn ra hoa đặc biệt nhạy cảm với thuốc trừ sâu?
1️⃣ Hoa là cơ quan sinh sản, không phải cơ quan sinh dưỡng
Lá là cơ quan sinh dưỡng, có nhiệm vụ quang hợp và nuôi cây lâu dài. Vì vậy lá có khả năng chịu đựng can thiệp tốt hơn, nhất là khi cây đã khỏe. Hoa thì khác. Hoa là cơ quan sinh sản, tồn tại ngắn, mỏng manh và chịu tác động mạnh từ những tín hiệu stress. Nhiều loại hoa chỉ cần một thay đổi nhỏ về điều kiện môi trường cũng có thể rụng, vì cây luôn có cơ chế tự điều chỉnh để bảo toàn năng lượng.
Khi cây cảm nhận stress, nó có thể kích hoạt cơ chế rụng sinh lý để giảm gánh nặng. Hoa thường là đối tượng bị hy sinh đầu tiên, vì giữ hoa và nuôi trái là một khoản đầu tư năng lượng rất lớn. Nếu nhà vườn phun thuốc không phù hợp, cây có thể hiểu đó là một dạng stress và phản ứng bằng cách rụng hoa. Điều này giải thích vì sao có vườn phun thuốc xong không thấy sâu giảm nhiều, nhưng lại thấy hoa rụng nhanh và rụng mạnh.
2️⃣ Hệ hormone của cây đang chuyển pha mạnh
Trước ra hoa và trong ra hoa, cây đang chuyển từ pha sinh trưởng sang pha sinh thực. Đây là giai đoạn hệ hormone dao động và cân bằng rất tinh tế. Cây cần duy trì sự ổn định của các tín hiệu sinh lý để hoa phân hóa, nở đồng đều và giữ được khả năng đậu trái.
Khi xuất hiện stress, cây dễ rơi vào trạng thái rối loạn tín hiệu. Stress từ thuốc có thể làm thay đổi nhịp sinh lý, khiến hoa nở không đều, giảm sức sống của hoa hoặc làm cuống hoa nhạy hơn với cơ chế rụng. Vì vậy, cùng một loại thuốc, phun ở giai đoạn tán lá mạnh có thể không sao, nhưng phun đúng vào giai đoạn ra hoa lại gây phản ứng rõ hơn rất nhiều.
3️⃣ Liên quan trực tiếp đến côn trùng thụ phấn
Nhiều cây trồng cần côn trùng thụ phấn để tăng tỷ lệ đậu trái và giúp trái phát triển đều. Ngay cả những cây có khả năng tự thụ phấn, hoạt động của côn trùng vẫn góp phần làm tăng hiệu quả thụ phấn và cải thiện chất lượng đậu trái.
Vì vậy, phun thuốc sai thời điểm có thể làm giảm hoặc làm gián đoạn hoạt động thụ phấn. Khi côn trùng thụ phấn bị ảnh hưởng, hoa vẫn có thể nở nhưng tỷ lệ đậu trái giảm, hoặc đậu trái rải rác và dễ rụng trái non về sau. Đây là dạng thiệt hại khó nhìn thấy ngay, vì người trồng chỉ nhận ra sau một đến hai tuần, khi hoa đã qua và trái non bắt đầu rụng nhiều.
📌 Gợi ý đọc thêm: Vì sao cây dễ rụng hoa khi gặp stress sinh lý?
Cây đang ra hoa có phun thuốc trừ sâu được không?
Câu trả lời ngắn gọn
Có thể phun, nhưng không phải lúc nào cũng nên và không phải loại thuốc nào cũng được.
Điểm quan trọng là vấn đề không nằm ở hành động phun, mà nằm ở ba câu hỏi nền. Mục tiêu phun là gì, sâu hại đang ở mức nào và loại thuốc được chọn có phù hợp với trạng thái sinh lý của cây hay không. Nếu trả lời được ba câu hỏi này, nhà vườn sẽ biết lúc nào phun là cần thiết và lúc nào phun chỉ làm tăng rủi ro mà không giải quyết được vấn đề.
Một lỗi phổ biến là người trồng bị cuốn theo tâm lý. Thấy sâu xuất hiện là phun ngay, vì sợ mất hoa. Nhưng đôi khi chính việc phun mới là nguyên nhân khiến hoa rụng nhiều hơn sâu gây ra. Ngược lại, có những tình huống sâu chích hút vượt ngưỡng, không xử lý thì nụ và hoa sẽ hỏng hàng loạt, lúc đó phun có kiểm soát lại là quyết định hợp lý hơn.
Vì vậy, phần tiếp theo sẽ tách rõ hai nhóm tình huống. Khi nào không nên phun và khi nào có thể cân nhắc phun, kèm theo cách lựa chọn nhóm thuốc phù hợp.
Những trường hợp không nên phun thuốc trừ sâu khi cây đang ra hoa
1️⃣ Phun mang tính phòng ngừa chung chung
Nếu sâu chưa đạt ngưỡng gây hại, hoặc chỉ xuất hiện lác đác, phun phòng ngừa theo kiểu thấy có là phun thường mang lại rủi ro nhiều hơn lợi ích. Vì trong giai đoạn ra hoa, cây nhạy cảm với stress. Khi phun không cần thiết, nhà vườn tự đưa thêm một yếu tố rủi ro vào hệ thống, trong khi lợi ích thu được có thể rất nhỏ.
Một tình huống rất hay gặp là phun theo lịch cố định. Ví dụ cứ vài ngày phun một lần để phòng, bất kể vườn có sâu hay không. Cách làm này vừa phá thiên địch, vừa tạo áp lực kháng thuốc, vừa làm cây phải chịu stress lặp đi lặp lại. Kết quả có thể là hoa rụng nhiều, đậu trái kém, và sâu về sau lại bùng mạnh hơn vì thiên địch bị giảm.
2️⃣ Sử dụng thuốc tác động mạnh, phổ rộng
Thuốc tác động mạnh, phổ rộng thường tạo ra một cú sốc sinh lý lớn hơn. Không phải lúc nào cây cũng rụng hoa ngay sau phun, nhưng cây có thể phản ứng bằng cách giảm giữ hoa hoặc rụng rải rác vài ngày sau đó. Nhiều nhà vườn nhìn thấy hoa rụng muộn nên không liên hệ được nguyên nhân.
Ngoài ra, nhóm thuốc phổ rộng thường ảnh hưởng mạnh đến thiên địch và côn trùng có ích. Khi thiên địch bị quét, áp lực sâu và côn trùng gây hại có thể tăng trở lại rất nhanh trong chính giai đoạn ra hoa và đậu trái. Lúc đó nhà vườn buộc phải phun tiếp, tạo thành vòng luẩn quẩn phun dày, cây càng stress, hoa càng rụng.
3️⃣ Phun vào thời điểm côn trùng thụ phấn hoạt động
Buổi sáng sớm và ban ngày là thời điểm nhiều côn trùng thụ phấn hoạt động mạnh. Nếu phun vào khung giờ này, nguy cơ ảnh hưởng thụ phấn tăng cao. Thiệt hại của việc giảm thụ phấn thường không biểu hiện ngay lập tức. Người trồng chỉ thấy đậu trái ít hoặc trái non rụng nhiều, rồi lại nghĩ do dinh dưỡng, trong khi nguyên nhân ban đầu là thời điểm phun không phù hợp.
📌 Gợi ý đọc thêm: Những sai lầm khi sử dụng thuốc trừ sâu cho cây trồng
Những trường hợp có thể cân nhắc phun thuốc trừ sâu khi cây đang ra hoa
1️⃣ Sâu chích hút xuất hiện vượt ngưỡng gây hại
Nếu sâu chích hút hoặc côn trùng gây hại nụ và hoa xuất hiện dày, có dấu hiệu làm hỏng nụ, làm hoa biến dạng, làm hoa khô đầu nhụy hoặc làm cuống hoa yếu, thì đây là tình huống có thể cân nhắc phun. Lúc này, không xử lý sẽ khiến tỷ lệ đậu trái giảm rõ vì hoa bị phá ngay từ gốc.
Điểm mấu chốt là phải dựa vào mức độ thực tế. Nhà vườn cần quan sát mật số, mức độ gây hại và tốc độ lan. Nếu thấy xu hướng tăng nhanh và có nguy cơ tác động trực tiếp đến khả năng đậu trái, phun có kiểm soát là hợp lý hơn là đứng yên.
2️⃣ Sử dụng nhóm thuốc sinh học hoặc thuốc chọn lọc
Trong giai đoạn ra hoa, ưu tiên thường nghiêng về nhóm ít gây stress và ít ảnh hưởng côn trùng có ích. Nhóm thuốc sinh học, đặc biệt là nhóm chọn lọc, thường phù hợp hơn so với nhóm phổ rộng. Thuốc sinh học có thể không cho cảm giác diệt nhanh, nhưng lại phù hợp với mục tiêu quan trọng nhất của giai đoạn này, đó là bảo vệ sinh lý cây và giảm áp lực sâu.
3️⃣ Phun với mục tiêu giảm áp lực sâu, không phải diệt triệt để
Một thay đổi tư duy rất quan trọng là chấp nhận rằng trong giai đoạn ra hoa, mục tiêu thường là giảm áp lực sâu đủ để hoa an toàn, không phải quét sạch mọi đối tượng. Khi nhà vườn cố diệt triệt để, họ thường tăng liều, trộn thuốc, hoặc chọn nhóm mạnh. Những hành động đó lại tăng stress và tăng rủi ro rụng hoa.
Nếu phun theo hướng giảm áp lực, nhà vườn sẽ ưu tiên nhóm nhẹ hơn, chấp nhận tác động chậm hơn và đồng thời giữ hệ sinh thái vườn ổn định. Đây là cách làm phù hợp với bản chất sinh học của giai đoạn ra hoa.
📌 Gợi ý đọc thêm: Thuốc trừ sâu sinh học có hiệu quả không? Cơ chế hoạt động của thuốc trừ sâu sinh học
Nên ưu tiên nhóm thuốc trừ sâu nào khi cây đang ra hoa?
1️⃣ Nhóm thuốc trừ sâu sinh học
Trong nhóm sinh học, có ba nhánh thường được ưu tiên.
Nhánh vi sinh vật phù hợp khi mục tiêu là quản lý sâu non và giữ mật số nền ổn định. Nhánh chiết xuất thực vật phù hợp khi mục tiêu là xua đuổi và giảm áp lực tiếp cận lên hoa. Nhánh protein sinh học chọn lọc phù hợp khi đối tượng là sâu ăn hoặc côn trùng có hành vi đưa hoạt chất vào đường tiêu hóa, giúp giảm phá hại mà vẫn hạn chế tác động đến côn trùng có ích.
Điểm mạnh chung của nhóm sinh học là ít tồn dư hơn và thường ít gây sốc sinh lý hơn nếu dùng đúng. Điều này phù hợp với giai đoạn ra hoa, nơi mục tiêu lớn nhất là giữ hoa và giữ khả năng đậu trái.
2️⃣ Nhóm thuốc chọn lọc và liều thấp
Trong trường hợp bắt buộc phải dùng thuốc có tác động mạnh hơn sinh học, nguyên tắc là ưu tiên chọn lọc và dùng với liều thấp nhất có hiệu quả theo hướng kiểm soát. Đồng thời tránh lặp lại nhiều lần, vì lặp lại liên tục sẽ tạo stress tích lũy lên cây và tăng rủi ro rụng hoa.
📌 Gợi ý đọc thêm: Các nhóm thuốc trừ sâu sinh học phổ biến hiện nay
Thời điểm phun thuốc trừ sâu an toàn hơn trong giai đoạn ra hoa
Nếu buộc phải phun, ưu tiên chiều tối, khi côn trùng thụ phấn đã giảm hoạt động. Đây là cách giảm rủi ro ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình thụ phấn. Đồng thời, điều kiện chiều tối thường dịu hơn, giúp hạn chế nguy cơ cây bị sốc do nắng và giảm nguy cơ bay hơi nhanh, từ đó hiệu lực phun ổn định hơn.
Cũng cần tránh phun lúc hoa nở rộ nhất, vì đó là thời điểm cây và quá trình thụ phấn nhạy nhất. Nếu có thể chọn, nên can thiệp vào thời điểm hoa chưa nở rộ toàn bộ hoặc khi đợt hoa qua cao điểm, tùy chu kỳ ra hoa của từng cây.
Ngoài ra, tránh phun khi cây đang stress do thời tiết, ví dụ sau mưa dầm kéo dài, sau nắng gắt, hoặc khi cây vừa trải qua một cú sốc dinh dưỡng. Khi cây đang stress nền, thêm một cú phun thuốc dễ trở thành giọt nước tràn ly và kích hoạt rụng hoa.
📌 Gợi ý đọc thêm: Thời điểm phun thuốc trừ sâu ảnh hưởng thế nào đến hiệu quả và an toàn?
Những lưu ý quan trọng khi buộc phải phun thuốc trừ sâu lúc cây ra hoa
Điều đầu tiên là không tăng liều để chắc ăn. Trong giai đoạn ra hoa, tăng liều thường không làm tăng tỷ lệ đậu trái, mà chỉ làm tăng stress. Người trồng cần nhớ mục tiêu là bảo vệ sinh lý cây, không phải tạo hiệu ứng chết nhanh bằng mọi giá.
Tiếp theo là không pha trộn nhiều loại thuốc. Pha trộn bừa có thể làm tăng độc tính không kiểm soát, tăng nguy cơ cháy mô non, tăng nguy cơ làm hoa nhạy hơn và rụng nhiều hơn. Ngay cả khi không cháy lá, stress sinh lý vẫn có thể diễn ra âm thầm.
Một điểm rất quan trọng là theo dõi phản ứng cây sau phun. Nếu sau phun thấy hoa rụng tăng, hoặc hoa nở rải rác bất thường, cần dừng các lần phun tiếp theo và rà lại toàn bộ điều kiện phun. Trong giai đoạn ra hoa, sai một lần có thể trả giá bằng cả vụ.
Cuối cùng là kết hợp các biện pháp giảm stress cho cây, nhất là về nước, dinh dưỡng và vi lượng hỗ trợ sinh lý. Khi cây ổn định, khả năng giữ hoa tốt hơn và nguy cơ rụng do stress giảm.
📌 Gợi ý đọc thêm: Mối liên hệ giữa stress sinh lý và rụng hoa, rụng trái non
Đặt việc phun thuốc trừ sâu trong chiến lược IPM giai đoạn ra hoa
Một vườn muốn ổn định ở giai đoạn ra hoa thì không thể chờ đến lúc ra hoa mới bắt đầu quản lý sâu. Cần phòng ngừa sớm từ giai đoạn trước, bằng cách giữ mật số nền thấp, bảo vệ thiên địch và can thiệp sớm theo lứa sâu.
Giai đoạn ra hoa chỉ xử lý khi bắt buộc. Tức là khi sâu vượt ngưỡng và có dấu hiệu đe dọa trực tiếp khả năng đậu trái. Khi đó, ưu tiên các nhóm chọn lọc và ít gây stress, đồng thời phun đúng thời điểm để giảm tác động lên thụ phấn.
Trong toàn bộ chiến lược IPM, thuốc trừ sâu nên được xem là biện pháp cuối cùng, chứ không phải phản xạ đầu tiên. Khi tư duy thay đổi như vậy, nhà vườn sẽ giảm số lần phun trong giai đoạn ra hoa, và chính điều đó lại làm tăng tỷ lệ đậu trái.
📌 Gợi ý đọc thêm: IPM là gì và vì sao giai đoạn ra hoa cần tuân thủ nghiêm ngặt?
Kết luận
Cây đang ra hoa không phải là giai đoạn cấm tuyệt đối việc phun thuốc trừ sâu, nhưng là giai đoạn đòi hỏi sự thận trọng cao nhất. Mỗi lần phun trong giai đoạn này đều là một quyết định cân giữa lợi ích kiểm soát sâu hại và rủi ro rụng hoa, giảm đậu trái. Nếu phun theo thói quen hoặc phun theo cảm giác sợ hãi, nhà vườn có thể tự tạo ra thiệt hại lớn hơn cả sâu gây ra.
Vì vậy, thay vì hỏi có phun được hay không, câu hỏi đúng hơn là tình huống này có thật sự bắt buộc phải phun thuốc trừ sâu hay không, và nếu phun thì phun theo cách ít gây tổn hại nhất. Khi giữ được tư duy này, nhà vườn sẽ quản lý sâu hại hiệu quả hơn, đồng thời bảo vệ được giai đoạn quyết định năng suất của cả vụ mùa.
⏩⏩ Mời quý vị và các bạn quan tâm theo dõi các nền tảng truyền thông để tìm hiểu, trao đổi và chia sẻ thêm về các kinh nghiệm trong đầu tư và sản xuất nông nghiệp cùng cộng đồng và chuyên gia tại:
- Youtube: Youtube.com/@Kythuattrongcayvn
- Facebook Page: Facebook.com/kythuattrongcay.vn/
- Facebook Group: Facebook.com/6441565519262518
- Tiktok: Tiktok.com/@kythuattrongcay.vn
