Trong sản xuất nông nghiệp, hiện tượng sâu hại ngày càng khó trị, thuốc dùng nhanh mất tác dụng đang trở thành vấn đề phổ biến ở nhiều vùng canh tác. Điều đáng nói là kháng thuốc hiếm khi xuất hiện theo kiểu hôm nay phun còn hiệu quả, ngày mai phun là vô dụng. Nó tích lũy âm thầm qua từng lần phun, từng vụ canh tác và từng đợt sâu, đến khi bùng phát thì người trồng mới nhận ra rằng cùng một loại thuốc, cùng một liều, nhưng sâu không còn “nghe” nữa.
Vì diễn ra chậm và khó quan sát bằng mắt thường, kháng thuốc thường bị lý giải theo cách rất cảm tính. Nhiều người cho rằng sâu bây giờ lì hơn, thuốc kém chất lượng hơn trước, hoặc do thời tiết làm thuốc kém hiệu lực. Những yếu tố đó có thể ảnh hưởng đến hiệu quả một lần phun, nhưng không giải thích được xu hướng dài hạn là càng phun càng khó trị.
Thực tế, kháng thuốc là một quá trình sinh học và tiến hóa có quy luật. Nó xảy ra khi quần thể côn trùng liên tục chịu áp lực từ thuốc trừ sâu, đặc biệt là khi áp lực đó lặp lại theo cùng một cơ chế tác động. Thuốc không làm sâu “khôn” lên theo kiểu học được cách chống thuốc, mà thuốc đóng vai trò như một chiếc sàng, lọc dần những cá thể nhạy thuốc ra khỏi quần thể, để lại những cá thể sống sót rồi sinh sản và lan rộng.
Bài viết này phân tích cơ chế hình thành kháng thuốc ở côn trùng gây hại trên cây trồng, đi từ khái niệm nền tảng đến cơ chế sinh học cụ thể ở cấp độ cá thể và quần thể. Khi hiểu được bản chất, người trồng sẽ có tư duy phòng ngừa, giảm áp lực chọn lọc và quản lý kháng thuốc chủ động, thay vì chỉ đối phó khi vấn đề đã trở nên quá muộn.
📌 Gợi ý đọc thêm: Vì sao thuốc trừ sâu hóa học dễ bị kháng thuốc?
Kháng thuốc là gì? Hiểu đúng khái niệm nền tảng
Kháng thuốc không phải là hiện tượng “quen thuốc”
Một hiểu lầm phổ biến là nghĩ rằng sâu bị phun nhiều lần thì “quen” thuốc, giống như con người uống thuốc nhiều thì nhờn. Cách hiểu này khiến người trồng tưởng rằng kháng thuốc là phản ứng của từng con sâu đơn lẻ. Thực ra, đa số côn trùng không phát triển khả năng kháng theo kiểu rèn luyện trong đời sống của một cá thể.
Kháng thuốc đúng nghĩa là khả năng di truyền giúp sâu sống sót khi gặp một loại thuốc hoặc một cơ chế tác động nhất định. Nghĩa là con sâu sống sót không chỉ sống sót cho riêng nó, mà nó mang một đặc điểm sinh học nào đó giúp nó chịu thuốc tốt hơn, và đặc điểm đó có thể truyền cho thế hệ sau.
Vì vậy, nếu một lần phun thấy thuốc “không ăn”, chưa thể kết luận đó là kháng thuốc. Có thể do phun sai thời điểm, do điều kiện thời tiết, do kỹ thuật phun, do sâu ẩn nấp, hoặc do thuốc không đúng nhóm với đối tượng sâu. Kháng thuốc là câu chuyện của xu hướng lặp lại, nghĩa là phun đúng mà vẫn giảm hiệu lực qua nhiều lần.
Kháng thuốc xảy ra ở cấp độ quần thể
Kháng thuốc không phải là mọi cá thể sâu đều kháng ngay lập tức. Trong một quần thể sâu, luôn có sự khác nhau về mức độ nhạy cảm với thuốc. Khi phun, những cá thể nhạy thuốc chết nhiều hơn. Những cá thể ít nhạy thuốc sống sót nhiều hơn. Lần đầu có thể chỉ còn lại một tỷ lệ nhỏ sống. Nhưng chính tỷ lệ nhỏ đó lại là hạt giống của vấn đề.
Sau phun, những cá thể sống sót sẽ sinh sản, và thế hệ sau sẽ mang tỷ lệ đặc tính chịu thuốc cao hơn thế hệ trước. Lặp lại vài vụ, quần thể sâu sẽ chuyển dần từ trạng thái đa số nhạy thuốc sang trạng thái đa số chịu thuốc. Đó là lúc người trồng có cảm giác sâu “lì” và thuốc “mất tác dụng”.
📌 Gợi ý đọc thêm: Kháng thuốc khác gì với hiện tượng giảm hiệu lực do phun sai?
Nền tảng sinh học của kháng thuốc ở côn trùng
1️⃣ Biến dị di truyền luôn tồn tại sẵn trong quần thể sâu
Trong tự nhiên, không có quần thể nào đồng nhất tuyệt đối. Ngay trong cùng một loài sâu, có cá thể khỏe hơn, có cá thể yếu hơn, có cá thể nhạy thuốc hơn và cũng có cá thể ít nhạy thuốc hơn một chút. Trước khi phun thuốc, sự khác biệt đó không dễ nhận ra vì thuốc chưa xuất hiện để “lộ” sự khác biệt.
Điểm cốt lõi cần hiểu là thuốc trừ sâu không tạo ra đột biến theo kiểu làm sâu biến thành sâu kháng ngay lập tức. Thuốc chỉ đóng vai trò chọn lọc. Nó tạo ra một môi trường khắc nghiệt mà trong đó, những cá thể mang đặc tính chịu thuốc có lợi thế sống sót. Nói cách khác, tiềm năng kháng thuốc nằm sẵn trong quần thể, thuốc chỉ làm nó được bộc lộ và được nhân lên.
Điều này giải thích vì sao cùng một loại thuốc, ở nơi này vẫn hiệu quả nhưng ở nơi khác lại kém. Không phải do thuốc khác nhau, mà do quần thể sâu ở hai nơi đã có lịch sử chịu áp lực thuốc khác nhau, nên tỷ lệ cá thể có đặc tính chịu thuốc khác nhau.
📌 Gợi ý đọc thêm: Áp lực chọn lọc trong sinh học và nông nghiệp
2️⃣ Thuốc trừ sâu tạo áp lực chọn lọc cực mạnh
Trong tự nhiên, chọn lọc diễn ra chậm và khó thấy. Nhưng thuốc trừ sâu tạo ra một kiểu chọn lọc rất mạnh và rất nhanh. Chỉ một lần phun có thể giết một tỷ lệ rất lớn cá thể nhạy thuốc. Những cá thể sống sót trở thành nhóm rất đặc biệt vì chúng đã “vượt qua” một thử thách sinh học mà đa số cá thể không vượt qua được.
Lần phun càng mạnh, áp lực chọn lọc càng cao. Nếu người trồng tăng liều, phun dày, hoặc dùng thuốc tác động mạnh lên thần kinh liên tục, họ vô tình biến vườn cây thành một môi trường thử nghiệm chọn lọc kháng thuốc ở tốc độ cực nhanh. Mỗi lần phun không chỉ là một lần diệt sâu, mà còn là một lần tái cấu trúc quần thể sâu theo hướng ngày càng khó trị.
Điểm nguy hiểm là sau mỗi lần phun, quần thể sống sót không còn đại diện sinh học như ban đầu. Nó nghiêng dần về phía các cá thể chịu thuốc. Nếu người trồng tiếp tục dùng cùng cơ chế tác động, họ đang tiếp tục chọn lọc đúng nhóm cá thể đó.
📌 Gợi ý đọc thêm: Vì sao đánh mạnh sâu hại lại làm vấn đề tệ hơn?
Các cơ chế sinh học cụ thể giúp côn trùng kháng thuốc
3️⃣ Kháng thuốc do thay đổi điểm tác động của thuốc
Nhiều thuốc trừ sâu hoạt động bằng cách gắn vào một điểm tác động cụ thể trong cơ thể côn trùng. Điểm đó có thể là một enzyme, một kênh ion, hoặc một thụ thể trong hệ thần kinh. Khi thuốc gắn được, nó làm rối loạn chức năng và sâu chết. Đây là cơ chế phổ biến của nhiều nhóm thuốc tác động nhanh.
Kháng thuốc xảy ra khi cấu trúc của điểm tác động thay đổi do biến dị di truyền. Khi điểm tác động thay đổi, thuốc không còn gắn được hoặc gắn kém hiệu quả. Khi đó, người trồng thấy thuốc phun vào vẫn bám lá, vẫn đúng liều, nhưng sâu chỉ bị ảnh hưởng nhẹ hoặc không ảnh hưởng.
Dạng kháng này thường nguy hiểm vì nó bền vững. Một khi quần thể đã phổ biến đặc tính thay đổi điểm tác động, việc quay lại dùng cùng cơ chế sẽ rất khó đạt hiệu quả như trước. Tăng liều đôi khi chỉ làm tăng rủi ro tồn dư và ảnh hưởng sinh thái, trong khi hiệu quả diệt sâu vẫn không cải thiện đáng kể.
📌 Gợi ý đọc thêm: Thuốc trừ sâu tác động thần kinh và nguy cơ kháng thuốc
4️⃣ Kháng thuốc do tăng khả năng giải độc của côn trùng
Không phải lúc nào sâu kháng thuốc cũng do thuốc không gắn được. Một cơ chế rất phổ biến là sâu vẫn hấp thu thuốc, nhưng cơ thể sâu phân hủy thuốc nhanh hơn. Côn trùng có hệ thống enzyme giải độc nội sinh. Khi chịu áp lực thuốc lặp lại, những cá thể có khả năng tăng hoạt động enzyme giải độc sẽ sống sót tốt hơn.
Khi cơ chế này lan rộng trong quần thể, người trồng thấy thuốc vẫn vào cơ thể sâu, nhưng thời gian tồn tại của thuốc trong cơ thể sâu quá ngắn để tạo tác động đủ mạnh. Kết quả là sâu có thể bị “choáng” rồi hồi lại, hoặc bị ảnh hưởng nhẹ nhưng không chết.
Đây là lý do vì sao nhiều người tăng liều mà vẫn không đạt hiệu quả. Nếu sâu phân hủy thuốc nhanh, tăng liều có thể chỉ giúp thuốc gây độc thêm cho cây và môi trường, còn sâu vẫn có thể vượt qua nhờ hệ giải độc mạnh.
📌 Gợi ý đọc thêm: Vì sao tăng liều thuốc không giúp diệt sâu kháng?
5️⃣ Kháng thuốc do giảm khả năng thuốc xâm nhập vào cơ thể
Một cơ chế khác là sâu làm cho thuốc khó vào cơ thể hơn. Ví dụ biểu bì dày hơn, cấu trúc lớp sáp thay đổi, hoặc cơ chế hấp thu qua ruột giảm. Khi thuốc khó xâm nhập, lượng thuốc vào cơ thể sâu không đủ để đạt ngưỡng gây chết, dù người trồng phun đúng liều.
Cơ chế này thường liên quan đến thuốc tiếp xúc hoặc thuốc cần xâm nhập qua bề mặt. Người trồng có thể thấy phun rất kỹ, nhưng sâu vẫn sống. Thực ra, thuốc không vào đủ, hoặc vào quá chậm, khiến hiệu lực giảm. Vì vậy, người trồng dễ hiểu nhầm là do thuốc kém, rồi lại tăng liều, tạo áp lực chọn lọc mạnh hơn và làm kháng lan nhanh hơn.
📌 Gợi ý đọc thêm: Thuốc trừ sâu tiếp xúc vì sao dễ mất hiệu lực?
6️⃣ Kháng thuốc do thay đổi hành vi của côn trùng
Kháng thuốc không chỉ là thay đổi trong cơ thể mà còn có thể là thay đổi hành vi. Một số quần thể sâu có thể giảm ăn, thay đổi thời gian hoạt động, tránh vùng lá vừa phun, hoặc chuyển nơi ẩn nấp sâu hơn trong tán. Khi hành vi thay đổi, sâu giảm khả năng tiếp xúc với thuốc hoặc giảm lượng thuốc đi vào cơ thể.
Dạng kháng này khó quan sát vì người trồng chỉ thấy thuốc không hiệu quả, nhưng không thấy dấu hiệu sâu có “cơ chế chống” rõ. Nó đặc biệt nguy hiểm vì nó làm cho kỹ thuật phun trở nên kém hiệu quả, kể cả khi thuốc còn nhạy. Và nếu người trồng phản ứng bằng cách phun dày hơn, họ vừa tăng chi phí, vừa phá thiên địch, trong khi sâu vẫn né được phần lớn thuốc.
📌 Gợi ý đọc thêm: Vì sao sâu hại ngày càng khôn hơn?
Vì sao kháng thuốc lan nhanh trong sản xuất nông nghiệp?
7️⃣ Vòng đời ngắn và tốc độ sinh sản cao của côn trùng
Côn trùng có vòng đời rất ngắn. Nhiều loài chỉ cần vài tuần là hoàn thành một thế hệ. Trong một vụ canh tác, có thể có nhiều thế hệ nối tiếp. Mỗi thế hệ là một vòng chọn lọc. Nghĩa là chỉ trong một mùa, kháng thuốc có thể tích lũy qua nhiều lần sàng lọc liên tục.
Thêm vào đó, côn trùng sinh sản mạnh. Một cá thể sống sót có thể để lại rất nhiều con cháu. Khi đặc tính chịu thuốc đã có lợi thế, tốc độ lan của nó rất nhanh. Người trồng có cảm giác như chỉ mới dùng thuốc đó vài vụ mà đã thấy thuốc mất tác dụng, thực ra là vì số vòng thế hệ của sâu trong thời gian đó quá nhiều.
📌 Gợi ý đọc thêm: Vì sao sâu hại thích nghi nhanh hơn cây trồng?
8️⃣ Cách sử dụng thuốc trong thực tế làm tăng tốc kháng thuốc
Kháng thuốc lan nhanh không chỉ vì sinh học của sâu, mà còn vì thói quen sử dụng thuốc ngoài đồng ruộng. Dùng một hoạt chất liên tục, hoặc luân phiên nhưng vẫn cùng cơ chế tác động, tạo áp lực chọn lọc ổn định và kéo dài. Không luân phiên nhóm tác động đúng nghĩa khiến quần thể sâu có thời gian và cơ hội thích nghi.
Phun sai thời điểm sinh học cũng góp phần tăng kháng. Nếu người trồng thường xuyên phun khi sâu đã lớn, khả năng sống sót tự nhiên của sâu cao hơn, nên tỷ lệ cá thể chịu thuốc sau phun sẽ lớn hơn. Khi thấy thuốc giảm hiệu lực mà phản ứng bằng tăng liều, họ lại nâng áp lực chọn lọc lên một mức cao hơn. Vòng lặp này làm kháng tăng tốc như một chiếc xe xuống dốc.
📌 Gợi ý đọc thêm: Những sai lầm khi sử dụng thuốc trừ sâu cho cây trồng
Kháng thuốc có thể đảo ngược không?
Về mặt sinh học, kháng thuốc rất khó đảo ngược. Khi một đặc tính chịu thuốc đã phổ biến trong quần thể, nó có thể tồn tại lâu dài, kể cả khi người trồng ngừng dùng thuốc đó một thời gian. Một phần là vì đặc tính đó đã trở thành lợi thế sống sót, một phần là vì trong thực tế sản xuất, rất hiếm khi có giai đoạn dài hoàn toàn không có áp lực thuốc, do vườn này ngừng nhưng vườn khác vẫn phun, hoặc do cùng cơ chế được dùng dưới tên thương mại khác.
Vì vậy, mục tiêu thực tế không phải là xóa bỏ hoàn toàn kháng thuốc, mà là làm chậm quá trình kháng và quản lý kháng sao cho quần thể sâu không vượt ngưỡng gây hại và thuốc còn giữ được hiệu lực trong thời gian đủ dài. Khi người trồng hiểu điều này, họ sẽ không chạy theo việc tìm một loại thuốc mạnh hơn, mà tập trung vào cách giảm áp lực chọn lọc.
📌 Gợi ý đọc thêm: Làm sao để làm chậm quá trình kháng thuốc trong canh tác?
Vai trò của IPM trong kiểm soát kháng thuốc
Kháng thuốc thực chất là hệ quả của việc hệ canh tác phụ thuộc quá mạnh vào thuốc hóa học. IPM giúp giảm phụ thuộc đó bằng cách hạ áp lực chọn lọc. Khi quản lý theo ngưỡng gây hại, người trồng giảm số lần phun không cần thiết. Khi kết hợp thuốc sinh học làm nền, sâu không có cơ hội bùng phát thành dịch, nên hóa học không phải dùng dày. Khi bảo vệ thiên địch, vườn có lực tự cân bằng, giảm nhu cầu can thiệp.
IPM không có nghĩa là cấm thuốc. IPM là đặt thuốc vào đúng vai trò, chỉ dùng khi cần và dùng theo chiến lược. Khi làm được điều này, người trồng không chỉ giảm kháng thuốc, mà còn giảm chi phí và giữ vườn ổn định hơn qua nhiều vụ.
📌 Gợi ý đọc thêm: IPM là gì và vì sao là chìa khóa quản lý kháng thuốc?
Kết luận
Kháng thuốc ở côn trùng gây hại không phải là sự cố bất ngờ, mà là kết quả tất yếu của quá trình chọn lọc sinh học liên tục dưới áp lực thuốc trừ sâu. Quá trình đó bắt đầu từ những biến dị nhỏ vốn tồn tại sẵn trong quần thể sâu, rồi được thuốc sàng lọc qua từng lần phun, từng lứa sâu và từng vụ canh tác, cho đến khi quần thể sâu chuyển sang trạng thái khó trị.
Khi hiểu rõ cơ chế hình thành kháng thuốc, người trồng sẽ nhận ra rằng không có loại thuốc nào vô địch. Chỉ có chiến lược sử dụng thuốc đúng hoặc sai. Và câu hỏi cần đặt ra không phải là có thuốc nào mạnh hơn không, mà là mình đang tạo ra áp lực kháng thuốc như thế nào trong vườn cây của mình. Khi trả lời được câu hỏi đó, người trồng mới thực sự bước vào tư duy quản lý sâu hại bền vững.
⏩⏩ Mời quý vị và các bạn quan tâm theo dõi các nền tảng truyền thông để tìm hiểu, trao đổi và chia sẻ thêm về các kinh nghiệm trong đầu tư và sản xuất nông nghiệp cùng cộng đồng và chuyên gia tại:
- Youtube: Youtube.com/@Kythuattrongcayvn
- Facebook Page: Facebook.com/kythuattrongcay.vn/
- Facebook Group: Facebook.com/6441565519262518
- Tiktok: Tiktok.com/@kythuattrongcay.vn
