Thuốc trừ sâu tác động thấm sâu: Cơ chế hoạt động, đối tượng mục tiêu và nguyên tắc sử dụng hiệu quả

Trong thực tế canh tác, không phải lúc nào người phun cũng có thể đưa thuốc chạm trực tiếp đến mọi vị trí sâu hại đang cư trú. Trên những cây có tán lớn, lá dày, nhiều tầng hoặc mặt dưới lá nằm khuất, việc phủ đều hoàn toàn hai mặt lá là rất khó. Trong khi đó, chính những khe khuất đó lại là nơi nhiều đối tượng nguy hiểm như nhện đỏ, bọ trĩ, bọ phấn trắng và dòi đục lá thường tập trung gây hại.

Nếu thuốc tiếp xúc cần phải chạm trực tiếp mới có hiệu quả, còn thuốc lưu dẫn chủ yếu đi theo hệ mạch để phân bố trong cây, thì thuốc tác động thấm sâu là một nhóm có vị trí rất riêng. Nhóm này không đi khắp cây như thuốc lưu dẫn, nhưng lại có khả năng đi xuyên qua cấu trúc của chính chiếc lá được xử lý, từ mặt trên xuống mặt dưới và vào bên trong phần mô lá. Chính đặc điểm đó giúp thuốc thấm sâu trở thành lựa chọn rất quan trọng trong xử lý những dịch hại nhỏ, sống kín ở mặt dưới lá hoặc ăn trong mô lá.

Muốn sử dụng đúng nhóm thuốc này, người làm kỹ thuật cần hiểu thật rõ hai điểm. Thứ nhất, thấm sâu không phải là lưu dẫn. Thứ hai, thuốc chỉ bảo vệ chiếc lá hoặc phần mô đã được phun, chứ không tự di chuyển sang những lá khác hoặc bảo vệ các đọt non mọc ra sau đó.

Thuốc trừ sâu tác động thấm sâu là gì?

Thuốc trừ sâu tác động thấm sâu là nhóm thuốc có khả năng đi xuyên qua phiến lá sau khi được phun lên bề mặt lá. Hoạt chất không chỉ nằm ngoài bề mặt, mà thấm vào các lớp mô lá rồi khuếch tán sang mặt còn lại của chiếc lá.

Điểm cốt lõi của nhóm này là hoạt chất di chuyển cục bộ trong phạm vi chiếc lá được xử lý, chứ không đi xa theo hệ mạch gỗ hay mạch rây để bảo vệ toàn cây.

Nói cách khác:

• Thuốc tiếp xúc nằm ngoài bề mặt lá
• Thuốc thấm sâu đi xuyên qua chiếc lá
• Thuốc lưu dẫn đi theo hệ mạch của cây

Nếu không phân biệt rõ ba khái niệm này, rất dễ chọn sai thuốc hoặc kỳ vọng sai hiệu quả thực tế.

Bản chất của cơ chế thấm sâu

Khác với thuốc lưu dẫn, thuốc thấm sâu không đi vào hệ tuần hoàn của cây theo nghĩa đầy đủ. Nó chỉ phát huy giá trị trong phạm vi cục bộ của lá hoặc phần mô đã được xử lý.

Điều này có nghĩa là:

• Lá nào được phun thì lá đó được bảo vệ
• Lá nào không được phun thì gần như không có hoạt chất
• Đọt non hay lá mới mọc ra sau phun sẽ không được bảo vệ như với thuốc lưu dẫn

Đây là điểm giới hạn rất quan trọng của nhóm thuốc này.

Cơ chế hoạt động của thuốc thấm sâu

Để hiểu vì sao thuốc thấm sâu có giá trị lớn với nhện đỏ, bọ trĩ hay sâu vẽ bùa, cần nhìn toàn bộ quá trình thuốc đi qua lá như thế nào.

Xuyên qua lớp sáp và biểu bì mặt trên

Khi giọt thuốc rơi xuống mặt trên của lá, hoạt chất phải vượt qua lớp sáp và lớp biểu bì bên ngoài. Đây là hàng rào bảo vệ tự nhiên của lá, đồng thời cũng là trở ngại đầu tiên đối với quá trình hấp thu của thuốc.

Những hoạt chất có tính thấm sâu tốt thường có khả năng đi qua lớp màng này tương đối nhanh, đặc biệt khi được hỗ trợ bởi dạng gia công phù hợp hoặc chất phụ trợ đúng mục đích.

Đi vào phần mô thịt lá

Sau khi qua biểu bì, hoạt chất đi vào phần mô lá nằm giữa hai mặt lá. Đây là nơi gồm các lớp mô có vai trò quang hợp và trao đổi khí, đồng thời cũng chính là vùng mà một số dịch hại như dòi đục lá sinh sống và gây hại.

Khi hoạt chất đã đi vào đến phần mô này, chiếc lá không còn chỉ mang thuốc ở bề mặt nữa, mà trở thành một vùng mô có chứa hoạt chất bên trong.

Khuếch tán sang mặt còn lại của lá

Từ phần mô lá, hoạt chất tiếp tục khuếch tán xuống mặt dưới hoặc sang phần đối diện. Nhờ đó, dù chỉ phun tốt mặt trên, mặt dưới của cùng chiếc lá vẫn có thể nhận được tác dụng bảo vệ ở mức đáng kể.

Đây chính là điểm tạo nên giá trị kỹ thuật rất lớn của thuốc thấm sâu. Nó giúp khắc phục một phần hạn chế rất khó tránh trong thực tế là mặt dưới lá thường khó phun phủ thật đồng đều, nhất là trên các cây có tán dày hoặc lá nằm khuất.

Vì sao thuốc thấm sâu được đánh giá cao trong thực tế?

So với nhiều nhóm thuốc khác, thuốc thấm sâu có một số lợi thế kỹ thuật rất rõ khi áp dụng ngoài đồng ruộng.

Khắc phục “điểm mù” trong phun xịt

Trong thực tế, phun được ướt hoàn toàn mọi mặt dưới lá trên một cây lớn là điều rất khó. Nhưng nhiều dịch hại quan trọng lại tập trung đúng ở những vị trí khó đó.

Nhờ khả năng đi xuyên qua lá, thuốc thấm sâu giúp bù lại hạn chế này. Dù người phun không thể chạm chính xác vào từng cá thể dịch hại ở mặt dưới lá, hoạt chất vẫn có cơ hội tiếp cận khu vực chúng đang cư trú.

Đây là lợi thế kỹ thuật rất rõ trên các cây như:

• Sầu riêng
• Mắc ca
• Dưa lưới
• Cà chua
• Một số cây hoa và cây ăn trái có bộ lá dày hoặc tán lớn

Chống rửa trôi tốt hơn sau khi đã thấm vào lá

Khi hoạt chất còn nằm ngoài bề mặt, mưa lớn hoặc nước tưới có thể làm giảm mạnh lượng thuốc còn lại trên lá. Nhưng khi thuốc đã đi vào trong mô lá, khả năng bị rửa trôi sẽ giảm đi rõ rệt.

Điều này giúp thuốc thấm sâu có độ ổn định hiệu lực tốt hơn so với thuốc chỉ bám ngoài mặt lá, đặc biệt trong điều kiện thời tiết không hoàn toàn thuận lợi.

Giảm ảnh hưởng của ánh sáng trực tiếp lên hoạt chất

Hoạt chất nằm bên trong mô lá sẽ ít bị tác động trực tiếp bởi ánh sáng mặt trời hơn so với thuốc nằm ngoài bề mặt. Vì vậy, trong nhiều trường hợp, thời gian bảo vệ thực tế có thể kéo dài hơn so với các thuốc tiếp xúc đơn thuần.

Tuy nhiên, không nên vì vậy mà tuyệt đối hóa rằng thuốc thấm sâu luôn bền rất lâu. Thời gian bảo vệ vẫn phụ thuộc vào hoạt chất cụ thể, điều kiện thời tiết, tốc độ phát triển của lá và áp lực dịch hại ngoài đồng ruộng.

Những đối tượng dịch hại phù hợp nhất với thuốc thấm sâu

Thuốc thấm sâu không phải là nhóm dùng cho mọi đối tượng. Giá trị lớn nhất của nó nằm ở những dịch hại sống khuất trong mô lá hoặc ở mặt dưới lá.

Nhện đỏ và nhện lông nhung

Đây là nhóm mục tiêu rất điển hình của thuốc thấm sâu.

Nhện thường gây hại ở mặt dưới lá, nơi rất khó phun phủ hoàn toàn bằng thuốc tiếp xúc. Chúng không chích sâu vào mạch dẫn như rầy rệp, mà chủ yếu cạp phá lớp biểu bì và mô lá nông. Vì vậy, thuốc lưu dẫn không phải lúc nào cũng cho hiệu quả như kỳ vọng trên nhện, trong khi thuốc thấm sâu lại phù hợp hơn nhiều vì hoạt chất hiện diện ngay trong vùng mô mà nhện đang gây hại.

Đây là lý do nhiều hoạt chất thấm sâu được xem là lựa chọn rất quan trọng trong quản lý nhện đỏ trên:

• Sầu riêng
• Hoa hồng
• Dưa lưới
• Cà chua
• Các cây có bộ lá mềm và dễ bị nhện tấn công

Dòi đục lá và sâu vẽ bùa

Nhóm này sống và ăn ngay giữa hai lớp biểu bì lá. Chúng gần như được “che chắn” khỏi nhiều loại thuốc tiếp xúc ngoài bề mặt.

Thuốc thấm sâu có giá trị rất lớn vì biến phần mô lá thành môi trường chứa hoạt chất. Khi dòi tiếp tục ăn mô lá, chúng sẽ ăn luôn phần mô có thuốc và bị tác động từ bên trong.

Đây là cơ chế rất quan trọng trong xử lý:

• Dòi đục lá
• Sâu vẽ bùa
• Một số đối tượng ăn mô lá non từ bên trong

Bọ trĩ và bọ phấn trắng

Bọ trĩ và bọ phấn là những đối tượng nhỏ, khó xử lý, thường tập trung ở mặt dưới lá, trong kẽ lá non hoặc vùng mô khép kín. Với thuốc tiếp xúc, nếu không phủ thật đều thì hiệu lực dễ không đồng đều.

Thuốc thấm sâu giúp tăng khả năng tiếp cận những vị trí này, từ đó cải thiện hiệu quả ngoài thực tế.

Tuy nhiên, cũng cần viết chặt chẽ rằng với bọ trĩ và bọ phấn, thuốc thấm sâu thường là một công cụ rất hữu ích, nhưng hiệu quả còn phụ thuộc vào hoạt chất cụ thể, mật số dịch hại và giai đoạn sinh trưởng của cây.

Các nhóm hoạt chất thấm sâu điển hình

Nhóm Avermectins

Đây là nhóm nổi bật nhất khi nói về thuốc thấm sâu. Các hoạt chất quen thuộc gồm:

• Abamectin
• Emamectin benzoate

Trong thực tế, nhóm này được sử dụng rất phổ biến cho:

• Nhện đỏ
• Bọ trĩ
• Dòi đục lá
• Sâu vẽ bùa
• Một số sâu bộ cánh vẩy ở giai đoạn sớm

Điểm mạnh của nhóm này là khả năng đi vào mô lá tốt, giúp xử lý hiệu quả những đối tượng mà thuốc tiếp xúc thông thường khó chạm tới.

Tuy nhiên, vì được dùng quá phổ biến, đây cũng là nhóm rất dễ bị kháng thuốc nếu lặp lại liên tục nhiều lứa.

Nhóm Pyrroles

Đại diện nổi bật là Chlorfenapyr. Đây là hoạt chất vừa có tác động tiếp xúc mạnh, vừa có tính thấm sâu tốt.

Trong thực tế, nhóm này thường được dùng khi:

• Nhện đỏ đã có dấu hiệu giảm nhạy với các nhóm quen thuộc hơn
• Cần một hoạt chất có cơ chế khác biệt hơn để xử lý quần thể dịch hại khó trị
• Muốn tăng hiệu quả trên các đối tượng sống khuất ở mặt dưới lá

Tuy nhiên, đây không phải là nhóm nên dùng theo phản xạ hoặc dùng lặp lại thường xuyên chỉ vì thấy hiệu quả mạnh.

Nhóm Spinosyns

Nhóm này gồm những hoạt chất như Spinosad và Spinetoram. Ngoài giá trị trên sâu bộ cánh vẩy và bọ trĩ, nhóm này cũng được quan tâm vì có tính thấm sâu tương đối tốt trong nhiều tình huống thực tế.

Điểm mạnh của nhóm này là:

• Hiệu lực tốt trên bọ trĩ
• Hữu ích trong các chương trình quản lý sâu tơ
• Có giá trị hơn về mặt chọn lọc so với nhiều thuốc phổ rộng cũ

Tuy nhiên, cũng cần tránh viết tuyệt đối hóa rằng nhóm này “vô cùng an toàn” với mọi thiên địch. Cách viết chặt chẽ hơn là nhóm có tính chọn lọc tốt hơn trong nhiều bối cảnh sử dụng đúng.

Giới hạn cần nắm thật rõ của thuốc thấm sâu

Đây là phần rất quan trọng vì thuốc thấm sâu thường bị hiểu quá rộng.

Không bảo vệ được lá non hoặc đọt non mọc ra sau khi phun

Vì thuốc không đi vào hệ mạch để vận chuyển khắp cây, nên những phần mô mới xuất hiện sau khi phun gần như không có thuốc bảo vệ sẵn.

Điều đó có nghĩa là nếu cây đang đi đọt rất mạnh, sau một đợt đọt mới, phần lá non mọc sau đó sẽ không được bảo vệ bởi lần xử lý trước như với thuốc lưu dẫn.

Đây là điểm khác biệt rất căn bản giữa thuốc thấm sâu và thuốc nội hấp.

Thuốc không đi từ lá này sang lá khác

Đây là giới hạn thứ hai và cũng là điểm người dùng rất hay nhầm. Hoạt chất chỉ di chuyển trong phạm vi lá hoặc phần mô đã được phun. Nếu lá khác không được phủ thuốc, nó gần như không nhận được sự bảo vệ từ lá bên cạnh.

Vì vậy, dù thuốc có khả năng tự xuyên xuống mặt dưới lá, người phun vẫn phải đảm bảo bao phủ đều toàn bộ tán cây. Không thể phun vài lá đại diện rồi kỳ vọng thuốc tự chạy khắp tán.

Cần hỗ trợ tốt cho quá trình thấm qua biểu bì lá

Muốn thuốc đi nhanh qua lớp sáp và lớp biểu bì, nhiều trường hợp cần dùng thêm chất hỗ trợ phù hợp như chất bám dính, chất thấm sâu hoặc dầu khoáng đúng mục đích.

Nếu bỏ qua yếu tố này, đặc biệt trên các loại lá dày sáp hoặc trong điều kiện thời tiết khô nóng, hiệu lực thực tế có thể giảm rõ rệt.

Nguyên tắc sử dụng thuốc thấm sâu hiệu quả

Phải phun đều toàn bộ lá cần bảo vệ

Dù thuốc có khả năng tự đi xuyên từ mặt trên xuống mặt dưới, điều đó không có nghĩa là có thể phun qua loa. Mỗi chiếc lá muốn được bảo vệ vẫn phải nhận được lượng thuốc đủ để hoạt chất bắt đầu quá trình xuyên thấu.

Do đó, nguyên tắc đầu tiên là phải phun bao phủ đều toàn bộ vùng lá mục tiêu.

Ưu tiên xử lý khi dịch hại mới chớm xuất hiện

Thuốc thấm sâu đặc biệt có giá trị khi dùng sớm, lúc nhện, bọ trĩ, bọ phấn hay dòi đục lá mới bắt đầu tăng mật số. Nếu để dịch bùng phát quá mạnh, hiệu quả sẽ khó đạt được như kỳ vọng chỉ với một lần xử lý.

Kết hợp đúng chất phụ trợ

Trên những cây có lá dày sáp, lá trơn hoặc trong điều kiện cần tăng tốc độ thấm, việc phối hợp đúng chất phụ trợ có thể cải thiện rõ hiệu quả thực tế.

Tuy nhiên, cần nhấn mạnh là phải dùng chất phụ trợ phù hợp với nhãn thuốc và giai đoạn sinh trưởng của cây. Không nên tùy tiện pha thêm chất hỗ trợ quá mạnh, vì điều đó có thể làm tăng nguy cơ cháy lá hoặc nóng mô non.

Kết luận

Thuốc trừ sâu tác động thấm sâu là một nhóm rất quan trọng trong bảo vệ thực vật hiện đại vì lấp được khoảng trống giữa thuốc tiếp xúc và thuốc lưu dẫn. Nhóm này không đi khắp cây như thuốc lưu dẫn, nhưng lại có khả năng đi xuyên qua phiến lá và bảo vệ những vùng mà thuốc tiếp xúc rất khó chạm tới, đặc biệt là mặt dưới lá và phần mô lá bên trong.

Giá trị lớn nhất của nhóm thuốc này nằm ở chỗ nó giúp xử lý hiệu quả những đối tượng như:

• Nhện đỏ
• Bọ trĩ
• Bọ phấn trắng
• Dòi đục lá
• Sâu vẽ bùa

Tuy nhiên, để sử dụng hiệu quả, người làm kỹ thuật cần ghi nhớ ba điểm cốt lõi:

• Thấm sâu không phải là lưu dẫn
• Thuốc chỉ bảo vệ chiếc lá đã được phun
• Phải phun đều toàn bộ tán lá mục tiêu, không được phun lướt

Khi hiểu đúng ba điểm đó, thuốc thấm sâu sẽ được đặt đúng vai trò của nó: một công cụ rất hiệu quả để xử lý dịch hại sống khuất trong mô lá và mặt dưới lá, chứ không phải một nhóm thuốc “thần thông” có thể thay thế mọi cơ chế khác.