Thuốc trừ sâu nhóm Cúc tổng hợp: Cơ chế hạ gục nhanh, phạm vi sử dụng và những rủi ro cần đặc biệt lưu ý

Nội dung bài viết

Trong nhóm thuốc trừ sâu hóa học, Cúc tổng hợp là một trong những nhóm được sử dụng phổ biến nhất vì cho phản ứng rất nhanh sau phun, dễ quan sát hiệu quả ngoài đồng ruộng và có mặt trong rất nhiều sản phẩm thương mại. Đây là nhóm hoạt chất được phát triển từ cảm hứng ban đầu là Pyrethrins tự nhiên trong hoa cúc trừ sâu, sau đó được cải biến về cấu trúc để tăng độ bền, tăng hiệu lực và kéo dài thời gian tồn tại trên bề mặt cây. Vì vậy, nếu Pyrethrins tự nhiên nổi tiếng vì diệt sâu tốt nhưng rất nhanh bị ánh sáng phân hủy, thì Cúc tổng hợp được tạo ra để khắc phục chính điểm yếu đó.

Trong thực tế sản xuất, nhóm này thường được chọn khi cần hạ nhanh mật số côn trùng đang phơi mình trên tán lá, trên cành hoặc ngoài bề mặt cây. Tuy nhiên, đây cũng là nhóm rất dễ bị sử dụng theo cảm tính. Nhiều nhà vườn thấy thuốc “đánh nhanh” nên lặp lại liên tục, hoặc dùng để xử lý cả những đối tượng không thật sự phù hợp như sâu đã chui vào thân, rệp vùng rễ hay các đối tượng nhện đang ở giai đoạn khó tiếp xúc. Chính cách dùng đó không chỉ làm hiệu lực giảm dần theo thời gian mà còn kéo theo nguy cơ bùng phát dịch hại thứ cấp, đặc biệt là nhện đỏ.

Cúc tổng hợp là gì?

Cúc tổng hợp là nhóm hoạt chất mô phỏng và cải biến từ Pyrethrins tự nhiên. Điểm khác biệt cốt lõi nằm ở chỗ các nhà hóa học đã điều chỉnh cấu trúc phân tử để làm hoạt chất bền hơn với ánh sáng, khó bị phân hủy nhanh như Pyrethrins tự nhiên và duy trì hiệu lực tốt hơn ngoài đồng ruộng. Kết quả là nhóm Cúc tổng hợp vừa giữ được khả năng tác động rất mạnh lên hệ thần kinh côn trùng, vừa có độ bền ngoài môi trường cao hơn bản gốc tự nhiên.

Về mặt sử dụng, đa số hoạt chất trong nhóm này thiên về tác động tiếp xúc và vị độc. Chúng không phải là nhóm lưu dẫn thật sự, cũng không phải là nhóm nội hấp mạnh theo kiểu đi khắp hệ mạch cây. Vì vậy, thế mạnh của chúng nằm ở việc hạ nhanh côn trùng ngoài bề mặt, chứ không phải bảo vệ sâu trong mô hay vận chuyển xa trong cây. Đây là điểm người làm kỹ thuật cần nắm rất rõ trước khi lựa chọn.

Cơ chế tác động: vì sao Cúc tổng hợp cho hiệu ứng hạ gục rất nhanh?

Điểm nổi bật nhất của nhóm này là hiệu ứng “knock down”, tức là làm côn trùng mất khả năng vận động rất nhanh sau khi trúng thuốc. Cơ chế của hiện tượng này nằm ở hệ thần kinh. Hoạt chất Cúc tổng hợp đi vào cơ thể côn trùng, tác động lên các kênh natri trên màng tế bào thần kinh và giữ các kênh này ở trạng thái mở lâu hơn bình thường. Khi đó, dòng ion natri đi qua màng tế bào bị rối loạn, hệ thần kinh bị kích thích quá mức, phát tín hiệu liên tục và côn trùng nhanh chóng rơi vào trạng thái run rẩy, co giật, lật ngửa, tê liệt rồi chết.

Chính vì cơ chế thần kinh trực diện này mà ngoài thực tế, người phun rất dễ nhìn thấy phản ứng ngay trên ruộng hoặc trên tán cây chỉ sau một thời gian ngắn. Tuy nhiên, đây cũng là lý do nhóm này thường tạo cảm giác “rất mạnh” và dễ bị lạm dụng. Cảm giác nhìn thấy sâu rụng nhanh không đồng nghĩa với việc đây luôn là lựa chọn tối ưu cho mọi tình huống dịch hại. Nhóm này mạnh ở tốc độ tiếp xúc và tốc độ hạ gục, nhưng không mạnh ở chiều sâu lưu dẫn hay bảo vệ các phần mô đã bị sâu chui vào bên trong.

Các hoạt chất tiêu biểu trong nhóm Cúc tổng hợp

Trong sản xuất thực tế, có một số hoạt chất xuất hiện rất thường xuyên trên thị trường và người làm nông hầu như đều từng gặp.

Cypermethrin và Alpha cypermethrin

Đây là những hoạt chất rất phổ biến, thường được sử dụng vì giá thành tương đối dễ tiếp cận và phổ tác động rộng trên nhiều loại côn trùng ngoài tán. Thế mạnh của chúng là hạ nhanh các loài sâu ăn lá, côn trùng bay và một số nhóm chích hút đang lộ diện. Vì vậy, đây là các hoạt chất thường được dùng trong những đợt “rửa vườn” hoặc xử lý nhanh khi côn trùng đang xuất hiện dày trên bề mặt lá và cành.

Deltamethrin

Deltamethrin là một trong những hoạt chất mạnh của nhóm này. Ở liều lượng thấp, hoạt chất vẫn có thể tạo hiệu ứng rất rõ trên côn trùng mục tiêu. Trong thực hành, đây là hoạt chất thường được biết đến vì sức hạ gục mạnh và khả năng xử lý nhanh dịch hại đang bộc lộ ngoài bề mặt. Tuy nhiên, cũng vì mạnh mà người dùng cần thận trọng hơn với vấn đề thiên địch và sinh vật không mục tiêu.

Lambda cyhalothrin

Lambda cyhalothrin là hoạt chất được sử dụng rất rộng trong nhiều loại cây trồng khác nhau. Hoạt chất này có giá trị thực tế cao trên bọ xít muỗi, sâu cuốn lá, sâu ăn lá và một số côn trùng ngoài tán nhờ khả năng bám bề mặt khá tốt và hiệu lực tồn tại tương đối ổn định trên lá sau phun. Trong nhiều hệ canh tác, đây là một trong những hoạt chất đại diện rõ nhất cho logic “đánh nhanh ngoài bề mặt”.

Bifenthrin

Bifenthrin là một trường hợp đặc biệt hơn trong nhóm Cúc tổng hợp. Trong khi nhiều hoạt chất pyrethroid không phải lựa chọn tốt cho nhện đỏ, bifenthrin lại có thêm giá trị nhất định trên một số đối tượng nhện và thường được nhắc đến như một ngoại lệ trong nhóm. Tuy nhiên, điều này không có nghĩa là có thể xem toàn bộ Cúc tổng hợp là nhóm thuốc trừ nhện. Về tổng thể, phần lớn hoạt chất trong nhóm vẫn không phải lựa chọn ưu tiên cho các đợt áp lực nhện đỏ nặng.

Permethrin

Permethrin là hoạt chất được biết đến nhiều không chỉ trong nông nghiệp mà còn trong y tế dự phòng và kiểm soát côn trùng sinh hoạt. Trong canh tác, hoạt chất này thường gắn với các nhóm sâu khoang, sâu tơ, côn trùng ngoài bề mặt và một số đối tượng bay. Sự phổ biến của permethrin cho thấy Cúc tổng hợp là một nhóm có ứng dụng rất rộng, nhưng cũng vì thế mà áp lực kháng thuốc trên nhiều đối tượng đã tích lũy trong thời gian dài.

Nhóm Cúc tổng hợp phù hợp với những đối tượng nào?

Nếu nhìn theo bản chất tác động, đây là nhóm thích hợp nhất với các đối tượng sống lộ diện và dễ bị trúng thuốc ngoài bề mặt.

Côn trùng miệng nhai

Nhóm này bao gồm các loại sâu ăn lá, sâu rồng, sâu cuốn lá, sâu khoang, bọ cánh cứng cắn phá lá hoặc đọt non. Khi sâu đang ở ngoài bề mặt và chưa chui vào mô cây, Cúc tổng hợp có thể cho hiệu quả nhanh và rõ. Đây là lý do nhóm này được dùng nhiều trên các cây ăn trái, rau màu và cây công nghiệp khi áp lực sâu ăn lá tăng mạnh.

Côn trùng bay

Ruồi, muỗi, bướm trưởng thành và nhiều loại côn trùng bay khác thường rất nhạy với Cúc tổng hợp khi tiếp xúc trực tiếp với giọt thuốc hoặc bề mặt đã mang hoạt chất. Trong thực hành, nhóm này có thể được tận dụng để cắt nhanh côn trùng trưởng thành hoặc hạn chế côn trùng đến đẻ trứng trong một số thời điểm nhất định.

Côn trùng chích hút đang phơi mình

Một số đối tượng như bọ xít muỗi, một phần quần thể bọ trĩ đang di chuyển ngoài tán, hoặc rầy rệp đang bám lộ trên bề mặt cây có thể bị kiểm soát bằng nhóm này nếu thuốc tiếp xúc tốt. Tuy nhiên, cần hiểu rõ rằng đây không phải là ưu thế mạnh nhất của Cúc tổng hợp nếu so với các nhóm lưu dẫn chuyên trị chích hút như Neonicotinoids. Vì vậy, với những đối tượng chích hút trú ẩn sâu, nhóm này chỉ nên xem là công cụ cắt nhanh ngoài bề mặt, không phải giải pháp nền tảng.

Những trường hợp nhóm Cúc tổng hợp thường không phù hợp

Điểm yếu của nhóm này rất rõ khi dịch hại không nằm ngoài bề mặt.

Những đối tượng thường không phù hợp hoặc chỉ phù hợp rất hạn chế gồm:

Sâu đục thân đã chui sâu vào mô
Sâu đục quả ở giai đoạn đã nằm bên trong quả
Rệp sáp sống sâu trong vùng rễ
Các dịch hại cần lưu dẫn để thuốc đi đến nơi gây hại

Lý do rất đơn giản: thuốc không lưu dẫn mạnh, không đi sâu xa trong cây và cũng không có khả năng tự tìm đến các ổ dịch hại nằm kín trong mô. Nếu chọn sai đối tượng, người dùng dễ có cảm giác “thuốc mạnh mà không ăn thua”, trong khi vấn đề thực chất là sai ngay từ khâu chọn nhóm hoạt chất.

Rủi ro sinh thái: vì sao nhóm này dễ gây bùng phát nhện đỏ?

Đây là phần rất quan trọng và cũng là điểm phân biệt giữa cách dùng thuốc theo cảm tính với cách nhìn theo hệ sinh thái. Cúc tổng hợp là nhóm phổ rộng, tiêu diệt rất mạnh nhiều loài côn trùng và cả thiên địch đang hiện diện trên lá. Trong khi đó, với nhện đỏ, hiệu quả của phần lớn pyrethroid thường không tốt, hoặc không đủ để kiểm soát quần thể trong thời gian dài. Kết quả là sau khi phun, thiên địch bị suy giảm rất mạnh nhưng nhện đỏ lại không bị khống chế tương ứng. Khi lực lượng thiên địch mất đi, quần thể nhện có thể tăng trở lại rất nhanh và hình thành đợt bùng phát thứ cấp. Đây là hiện tượng đã được ghi nhận rất rõ trong thực hành và cũng là lý do pyrethroid thường bị xem là nhóm dễ làm tình hình nhện đỏ tệ hơn nếu dùng sai bối cảnh.

Với những cây trồng vốn rất nhạy với nhện đỏ như sầu riêng, hoa hồng, dưa lưới và nhiều cây có bộ lá non mềm, việc lạm dụng Cúc tổng hợp có thể tạo ra hệ quả không xuất hiện ngay trong ngày phun, nhưng bùng lên rất rõ sau đó một đến hai tuần. Vì vậy, nếu vườn đã có tiền sử nhện đỏ hoặc đang trong giai đoạn rất dễ bộc phát nhện, việc dùng pyrethroid cần được cân nhắc rất kỹ.

Độc tính với cá, tôm và sinh vật thủy sinh

Một trong những cảnh báo lớn nhất của nhóm Cúc tổng hợp là độc tính rất cao với sinh vật thủy sinh. Dù nhìn trên người và động vật có vú, nhóm này thường được xem là ít độc cấp hơn một số nhóm cũ, nhưng với cá, tôm, cua và nhiều sinh vật sống trong nước, mức độ nguy hiểm lại rất cao. Chính vì vậy, nhiều sản phẩm pyrethroid có các yêu cầu hạn chế nghiêm ngặt quanh vùng nước, ao hồ hoặc hệ thống thoát nước.

Về mặt thực hành, cần tuyệt đối tránh:

Phun gần ao nuôi cá, tôm
Rửa bình phun trực tiếp xuống nguồn nước
Để nước mưa kéo thuốc mới phun chảy vào ao hồ

Đây không phải là cảnh báo mang tính hình thức, mà là một rủi ro thực tế rất rõ với nhóm này.

Độc với ong và côn trùng có ích

Cúc tổng hợp cũng có độc tính rõ đối với ong và nhiều côn trùng có ích khác. Nếu phun trúng trực tiếp hoặc phun vào thời điểm ong đang hoạt động mạnh, nguy cơ ảnh hưởng đến ong là rất đáng kể. Đồng thời, do đây là nhóm thuốc phổ rộng, các thiên địch như bọ rùa, nhện bắt mồi và ong ký sinh cũng rất dễ bị tác động. Điều này càng làm tăng nguy cơ mất cân bằng sinh thái sau phun.

Nguyên tắc sử dụng để đạt hiệu quả cao hơn

Phải phun theo nguyên tắc phủ bề mặt thật tốt

Vì nhóm này chủ yếu tác động tiếp xúc và vị độc, nguyên tắc quan trọng nhất là phải đưa thuốc chạm đúng cơ thể dịch hại hoặc phủ đều nơi chúng đang hoạt động. Nói đơn giản, với nhóm Cúc tổng hợp, trượt là giảm hiệu quả. Đây là lý do béc phun, cỡ hạt sương và kỹ thuật đi béc có vai trò rất lớn. Nếu chỉ phun lướt mặt trên lá mà sâu hoặc côn trùng nằm ở mặt dưới, hiệu lực sẽ giảm rõ rệt.

Phối trộn cần có lý do kỹ thuật, không phải chỉ để “mạnh hơn”

Ngoài thị trường, rất nhiều sản phẩm hoặc công thức phối trộn giữa Cúc tổng hợp với lân hữu cơ hoặc với Neonicotinoids được sử dụng để tận dụng hai hướng tác động khác nhau. Về mặt kỹ thuật, điều này có thể tạo ra hiệu ứng xử lý nhanh hơn trong một số trường hợp, nhất là khi một nhóm hỗ trợ ép côn trùng lộ ra hoặc một nhóm tạo lưu dẫn còn nhóm kia tạo hiệu ứng hạ gục ngoài bề mặt. Tuy nhiên, nếu lạm dụng công thức phối trộn kiểu này, áp lực kháng thuốc sẽ tăng nhanh hơn và nguy cơ làm nghèo thiên địch cũng lớn hơn. Vì vậy, phối trộn không nên được xem là công thức mặc định, mà chỉ nên dùng khi có mục tiêu kỹ thuật rõ ràng.

Luân phiên nhóm là bắt buộc

Cúc tổng hợp thuộc Nhóm 3A. Đây là nhóm đã được sử dụng rất lâu và trên nhiều đối tượng, nên nguy cơ kháng thuốc là có thật nếu phun liên tục nhiều lứa. Vì vậy, nếu đã dùng Nhóm 3A, những lần xử lý tiếp theo cần chuyển sang nhóm có cơ chế tác động khác như:

Nhóm 4A với Neonicotinoids
Nhóm 6 với Avermectins
Nhóm 28 với Diamides
Hoặc các nhóm phù hợp khác theo đúng đối tượng dịch hại

Điều quan trọng là luân phiên theo nhóm cơ chế tác động, không phải chỉ đổi tên thương mại. Nếu vẫn là một hoạt chất cùng 3A, thì đổi tên sản phẩm gần như không có giá trị về mặt quản lý kháng thuốc.

Kết luận

Cúc tổng hợp là nhóm thuốc trừ sâu có giá trị rất lớn trong xử lý nhanh côn trùng ngoài bề mặt nhờ cơ chế tác động trực tiếp lên hệ thần kinh và hiệu ứng hạ gục rất rõ. Đây là lý do nhóm này vẫn còn được sử dụng rộng rãi trong thực tế sản xuất. Nhưng cũng chính vì mạnh, rộng và nhanh, đây là nhóm rất dễ bị dùng quá tay. Nếu dùng sai, hệ quả không chỉ là kháng thuốc, mà còn có thể là bùng phát nhện đỏ, mất thiên địch và rủi ro nghiêm trọng với hệ thủy sinh.

Muốn dùng đúng Cúc tổng hợp, người làm kỹ thuật cần nhớ ba điểm cốt lõi:

Đây là nhóm mạnh về tiếp xúc, không mạnh về lưu dẫn
Chỉ phù hợp khi dịch hại đang phơi mình ngoài bề mặt
Phải đặc biệt thận trọng với nhện đỏ, ong và nguồn nước

Khi hiểu rõ ba điểm này, nhóm Cúc tổng hợp sẽ được đặt đúng vai trò của nó: một công cụ xử lý nhanh ngoài bề mặt, chứ không phải một giải pháp có thể dùng thay thế cho mọi tình huống dịch hại trên vườn cây.